fbpx

15 TẠP CHÍ SỬ DỤNG KẾT QUẢ PHẢN BIỆN ĐỒNG NGHIỆP CỦA BÊN THỨ BA

Việc sử dụng bên thứ ba để thực hiện các công đoạn như sao chép, chỉnh sửa hay in ấn vốn đã được một số nhà xuất bản học thuật áp dụng. Giờ đây, 15 tạp chí đã quyết định sử dụng bên thứ ba để thực hiện nốt một việc vốn được xem là trung tâm của thực hành khoa học: phản biện đồng nghiệp.

Các tạp chí này, bao gồm cả BMJ Open ScienceRoyal Society Open Science, thông báo rằng họ sẽ chấp nhận các bài báo được phản biện bởi một tổ chức “cộng đồng phản biện” phi lợi nhuận.

Đây là lần đầu tiên các tạp chí cam kết rằng họ sẽ chấp nhận các phản biện được đề xuất bởi một đơn vị khác mà không duyệt lại, theo lời Chris Chambers, một nhà khoa học thần kinh tại Đại học Cardiff, đồng thời là nhà đồng sáng lập của một tổ chức phản biện đồng nghiệp có tên gọi Cộng đồng Phản biện các Báo cáo đã Đăng ký (Peer Community In Registered Reports – PCI RR). Sự xuất hiện của dịch vụ này của PCI RR (miễn phí cho cả các tác giả và tạp chí) sẽ một lần nữa đặt ra những câu hỏi hiện sinh đối với các tạp chí. Theo lời Jason Hoyt, CEO của PeerJ, một tập hợp các tạp chí mở đã tham gia vào sáng kiến này, thì “Chính xác thì chúng ta đang trả tiền cho các nhà xuất bản để làm gì?” Hơn nữa, đối với PeerJ, vốn đã cam kết tối thiểu hóa mức phí xuất bản, việc sử dụng bên thứ ba cho phản biện đồng nghiệp sẽ tạo cơ hội cho sự đổi mới.

“Chính xác thì chúng ta đang trả tiền cho các nhà xuất bản để làm gì?”

PCI RR bắt đầu hoạt động từ 19/4 năm nay với nguồn tài trợ khoảng €5.500, được quyên góp bởi các trường đại học và cộng đồng học thuật để sử dụng cho chi phí ban đầu và năm hoạt động đầu tiên, theo lời của Corina Logan, một nhà sinh thái học hành vi tại Trung tâm Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck. Tổ chức này chỉ định các chuyên gia tình nguyện tham gia phản biện một loại bài viết duy nhất: các báo cáo đã đăng ký (registered reports). Đó là kế hoạch chi tiết về các câu hỏi và phương pháp thí nghiệm, được nộp để nhận phản biện đồng nghiệp trước khi dự án nghiên cứu được bắt đầu. Nếu nhà nghiên cứu thực hiện theo đúng quy trình phản biện và thu được kết quả thì bài báo có thể được xuất bản ở bất cứ tạp chí nào trong số 15 đơn vị được chấp thuận bởi PCI RR, không quan trọng kết quả có ảnh hưởng đến đâu.

Các tác giả vẫn có thể nộp bản thảo tới các tạp chí uy tín hơn nếu kết quả thí nghiệm đủ ấn tượng, theo lời Emily Sena, trưởng ban biên tập của tạp chí BMJ Open Science và là đồng sáng lập của PCI RR. Hoặc các tác giả có thể chọn công bố bài báo – cùng với tiến cử của PCI RR – dưới dạng tiền xuất bản và hoàn toàn không can dự gì với hệ thống các tạp chí, Logan nói thêm.

Sena cho rằng BMJ, nhà xuất bản sở hữu tạp chí của bà, đã rất nhiệt tình – và các yêu cầu của những tạp chí đó cũng rất sát với các tiêu chuẩn của PCI RR cho chất lượng và tính minh bạch của các nghiên cứu . Thỏa thuận cũng không bắt buộc tạp chí phải xuất bản tất cả các bài báo vượt qua vòng phản biện của PCI RR; nghiên cứu phải phù hợp về chủ đề cũng như đáp ứng các yêu cầu khác từ tạp chí, ví dụ như có chữ ký của đồng nghiệp phản biện. PCI RR có công bố các phản biện nhưng không yêu cầu người phản biện phải ký tên.

Một số “cộng đồng phản biện” như Cộng đồng Phản biện Sinh thái học và Cộng đồng Phản biện Cổ sinh vật học lại đi theo một hướng khác. Những cộng đồng đó cung cấp phản biện đồng nghiệp miễn phí cho các bài tiền xuất bản, công khai các phê bình và viết thư giới thiệu cho các bài báo vượt qua kiểm duyệt, như một cách để các nhà nghiên cứu có thể chứng minh chất lượng công trình của họ, và vẫn cho phép bài báo có thể được đọc miễn phí mà không phải nhờ đến các tạp chí truyền thống hay trả khoản phí lớn để được quyền truy cập mở. PCI RR sẽ chấp nhận báo cáo đã đăng ký trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ khoa học, y tế, khoa học xã hội, tới cả nhân văn. Theo lời Chambers, mục tiêu ở đây là để giúp PCI RR trở thành một “trung tâm thanh toán bù trừ” (clearing house) cho các báo cáo đã đăng ký.

Đó là một ý tưởng đầy hứa hẹn, theo lời Lisa Rasmussen, một nhà đạo đức nghiên cứu tại Đại học North Carolina, Charlotte. Như với các tạp chí, PCI RR sẽ dựa vào sự tình nguyện tham gia của các nhà khoa học. Điều này có thể gây khó khăn cho việc duy trì một tập hợp đa dạng những người phản biện cũng như giữ cho khối lượng công việc ở mức hợp lý và bền vững khi dự án ngày càng phát triển. Tuy nhiên, dự án vẫn có “sự liều lĩnh” (chutzpah), và với hướng dẫn chi tiết trong việc công bố bài báo, công khai phản biện và tập trung vào dữ liệu mở, việc công bố sẽ trở nên minh bạch và dễ tiếp cận hơn.

Cho tới giờ, những cộng đồng phản biện chuyên ngành có chi phí hoạt động rơi vào khoảng €5.300 một năm, dựa trên nguồn tài trợ chủ yếu đến từ các trường đại học và các cộng đồng hàn lâm. Nhưng với PCI RR, việc tập trung vào nhiều chuyên ngành và tham vọng phối hợp với thêm nhiều tạp chí trong tương lai có thể sẽ đẩy chi phí lên cao hơn. Logan cho biết những người sáng lập đang suy nghĩ về cách thức để giúp dự án phát triển ổn định và bền vững. Trong dài hạn, bà nói, PCI RR có thể sẽ cần nguồn tài trợ để thuê nhân viên quản lý hành chính – mặc dù nhóm đã cam kết sẽ làm công việc chính là phản biện một cách tình nguyện.

Hoyt chia sẻ thêm rằng các dự án khác đã có ý định áp dụng công đoạn phản biện đồng nghiệp vào việc khác ngoài các tạp chí học thuật, nhưng vẫn chưa có dự án nào thực sự làm được việc đó, có lẽ bởi các nhà nghiên cứu không có động lực để sử dụng dịch vụ này. Ông nghĩ rằng PCI RR thực sự có thể mang lại điều tích cực: Bên cạnh việc đảm bảo gần như chắc chắn rằng bài báo sẽ được công bố tại một số tạp chí, dịch vụ này cũng đem đến các phản hồi có giá trị ở khâu lên kế hoạch, bước quan trọng nhất trong quá trình nghiên cứu.

Tuy nhiên, khi PCI RR thực hiện tất cả các bước trong quá trình phản biện đồng nghiệp, các nhà xuất bản sẽ phải tìm cách chứng minh giá trị của mình, Hoyt nói. Ông cho rằng các nhà xuất bản vẫn đang vận hành các mô hình giúp thu hút độc giả, và họ cũng đang chịu trách nhiệm chuẩn hóa các bài báo để tổng hợp lại trên PubMed và các cơ sở dữ liệu khác. “Vẫn còn việc nhà xuất bản có thể làm,” ông nói, “nhưng tôi nghĩ rằng họ sẽ phải bắt đầu tìm cách để hợp lý hóa mức phí mà họ tính cho dịch vụ của mình.”

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn