fbpx

BỎ TÚI MƯỜI “BÍ KÍP” VIẾT TỔNG QUAN TÀI LIỆU (P1)

Tổng quan lý thuyết ngày càng được chú trọng trong phần lớn các lĩnh vực khoa học. Nhu cầu ấy đến từ số lượng xuất bản khoa học ngày càng lớn. Lấy làm ví dụ, so với năm 1991, số lượng nghiên cứu được liệt kê tại Diễn đàn Khoa Học vào năm 2008 ở các chủ đề sốt rét, béo phì, và đa dạng sinh học lần lượt gấp ba, tám, và bốn mươi lần. Với số lượng nghiên cứu khoa học khổng lồ như vậy, các học giả khó có thể kiểm định kĩ lưỡng từng nghiên cứu một thuộc lĩnh vực của họ. Do đó, việc sử dụng tổng quan lý thuyết là vô cùng cần thiết và sẽ đem đến những lợi thế nhất định. Mặc dù nghiên cứu sơ cấp mới là chủ lực của các nhà khoa học, những đánh giá kịp thời về nghiên cứu thứ cấp sẽ mang lại góc nhìn tổng hợp đầy mới mẻ. Tuy nhiên, để các nguồn tổng hợp có giá trị, chúng phải được tổ chức một cách chuyên nghiệp. 

Tranh: Jieun Baek/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Tổng quan lý thuyết yêu cầu khả năng phối hợp đa nhiệm vụ, từ việc tìm kiếm và đánh giá các tài liệu liên quan tới tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, từ tư duy phản biện tới kĩ năng diễn giải, nhận định, trích dẫn. Bài viết của tác giả Marco Pautasso sẽ chia sẻ mười quy luật đã học được qua kinh nghiệm viết 25 phần tổng quan lý thuyết với tư cách là nghiên cứu sinh tiến sĩ và sau tiến sĩ. Các ý tưởng và góc nhìn dưới đây đến từ các cuộc thảo luận cùng đồng nghiệp và đồng tác giả, và phản hồi từ các nhà phản biện và biên tập viên tạp chí khoa học.

Bí quyết 1: Xác định rõ Chủ đề và Đối tượng người đọc

Làm thế nào để chọn chủ đề để tổng quan? Khoa học đương đại đa dạng đến mức bạn có thể dành cả cuộc đời tham dự hội thảo và đọc tài liệu chỉ để lựa chọn được một chủ đề. Một mặt, nếu bạn dành hàng năm trời chọn lựa, vô vàn những người khác cũng có thể đã trùng ý tưởng với bạn. Mặt khác, chỉ có chủ đề thấu đáo mới giúp ta phát triển một bài tổng quan sáng giá. Chủ đề ấy ít nhất phải đạt được những tiêu chí sau: 

i. Thú vị đối với bạn (lí tưởng nhất khi bạn đã tìm thấy một chuỗi các nghiên cứu phù hợp với  hướng công việc của bản thân và nhận thấy cần một tổng quan)

ii. Tính quan trọng đối với ngành (sẽ thu hút nhiều độc giả và dư dả về mặt tài liệu viết), và

iii.  Vấn đề đã được định nghĩa rõ ràng (nếu không thì bạn sẽ phải ôm đồm rất nhiều nghiên cứu do sự không thống nhất về định nghĩa)

Nghiên cứu có cung cấp sẵn danh sách các vấn đề cần giải đáp sẽ đem đến ý tưởng cho những bài tổng quan tiềm năng. Những ý tưởng ấy cũng có thể đến từ những khoảnh khắc ngẫu hứng của những buổi đọc sách hoặc thảo luận. Bên cạnh việc lựa chọn chủ đề, bạn cũng cần lựa chọn đối tượng mục tiêu. Trong nhiều trường hợp, chủ đề (vd. dịch vụ mạng trong Tin sinh học) sẽ tự động khu biệt đối tượng (vd. các nhà Tin sinh học), nhưng chủ đề ấy cũng có thể khơi gợi hứng thú từ những lĩnh vực lân cận (vd. Khoa học máy tính, sinh học, etc.). 

Bí quyết 2: Tra cứu và Nghiên cứu tài liệu 

Sau khi lựa chọn chủ đề và đối tượng, hãy bắt đầu tìm kiếm và lưu giữ những tài liệu cần thiết. Có năm lời khuyên sau: 

i. Lưu ý các công cụ tra cứu mà bạn sử dụng (để tái tra cứu nếu cần),

ii. Giữ danh sách các tài liệu mà bạn không tìm được định dạng pdf (để xử lý sau với những cách thức khác)

iii. Sử dụng hệ thống quản lý tài liệu (e.g. Mendeley, Papers, Qiqqa, Sente), 

iv. Xác định sớm những tiêu chí để loại bỏ tài liệu không liên quan (những tiêu chí này có thể được đề cập trong phần tổng quan tài liệu để xác định phạm vi nghiên cứu), và 

v. Đừng chỉ tìm kiếm tài liệu nghiên cứu trong lĩnh vực bạn muốn tổng quan, mà hãy tra cứu cả những bài tổng quan đã có từ trước.

Biểu đồ 1: Sơ đồ khái niệm về nhu cầu sử dụng các loại tổng quan lý thuyết khác nhau dựa trên số lượng nghiên cứu và tổng quan tài liệu đã xuất bản 

Khả năng cao là ai đó đã xuất bản một bài Tổng quan lý thuyết (Biểu đồ 1), nếu không chính xác hoàn toàn về vấn đề bạn đang nghiên cứu, thì ít nhất cũng về một chủ đề liên quan. Nếu đã tồn tại một hoặc một vài bài tổng quan tài liệu, đừng bỏ cuộc mà hãy xây dựng bản tổng quan của riêng bạn. 

i. Trong bài tổng quan lý thuyết của bạn, hãy bàn về hướng tiếp cận, hạn chế, cũng như tổng hợp kết quả của những bài tổng quan đã có. 

ii. Luôn tìm tòi những góc nhìn mới chưa được khai phá, và 

iii. Kết hợp những tài liệu mới được tích lũy sau khi những bài tổng quan trong quá khứ được công bố.

Khi tìm kiếm tài liệu cho các bài báo và đánh giá tích hợp, nguyên tắc chung như sau: 

i. Rà soát kỹ lưỡng 

ii. Sử dụng đa dạng từ khoá và nguồn dữ liệu (ví dụ: DBLP, Google Scholar, ISI Proceedings, JSTOR Search, Medline, Scopus, Web of Science), và

iv. Kiểm tra những người đã trích dẫn các tài liệu và chương sách có liên quan trong quá khứ. 

Bí quyết 3: Ghi chép khi đọc 

Nếu bạn đọc các bài báo trước, và chỉ sau đó mới bắt đầu viết bài tổng quan, bạn sẽ cần một trí nhớ rất tốt để nhớ lại từng chi tiết lúc đọc. Hãy suy nghĩ về những gì cần viết và bắt đầu ghi chép lại những thông tin thú vị hay những góc nhìn mới mẻ về cách tổ chức bài đánh giá ngay từ trong lúc đọc. Bằng cách này, bạn sẽ có một bản nháp sơ bộ của bài đánh giá ngay khi hoàn thành quá trình đọc tài liệu. 

Tất nhiên, bản dự thảo này vẫn cần được chỉnh sửa để trở nên mạch lạc hơn, nhưng bạn sẽ tránh được nguy cơ phải bắt đầu từ tờ giấy trắng. Hãy cẩn thận khi ghi chú và sử dụng dấu ngoặc kép nếu bạn sao chép nguyên văn từ tài liệu gốc. Sau đó, bạn nên diễn giải lại các kết quả từ các nghiên cứu bằng lời văn của chính mình trong bản nháp cuối cùng. Điều quan trọng là phải cẩn thận trong việc ghi chép các trích dẫn hay tài liệu tham khảo đã có ở giai đoạn này nhằm tránh sai sót. Sử dụng các phần mềm trích dẫn ngay từ đầu sẽ giúp bạn tiết kiệm thời gian.

Bí quyết 4: Lựa chọn loại hình tổng quan bạn muốn viết 

Sau quá trình ghi chú, bạn sẽ có cảm nhận đánh giá sơ bộ về lượng tài liệu có sẵn về chủ đề bạn đang làm. Đây có lẽ là thời điểm thích hợp để quyết định xem nên thực hiện một bài tổng quan một phần hay toàn bộ. Một số tạp chí hiện ưu tiên xuất bản các bài tổng quan ngắn tập trung vào các nghiên cứu trong vài năm gần đây, với giới hạn nhất định về số lượng từ vựng và trích dẫn. Một bài tổng quan nhỏ không có nghĩa là kém hiệu quả: một bài như vậy có thể thu hút nhiều sự chú ý hơn từ những độc giả bận rộn, mặc dù nó chắc chắn sẽ đơn giản hóa một số vấn đề và bỏ sót một vài tài liệu liên quan do giới hạn về không gian. Một bài tổng quan lý thuyết đầy đủ sẽ có lợi thế hơn để trình bày chi tiết các khía cạnh của một quá trình phát triển khoa học, nhưng có thể sẽ bị bỏ qua bởi những độc giả không có nhiều thời gian cho các chuyên khảo lớn.

Tranh: Joey Guidone/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Có thể có sự kết nối giữa các bài tổng quan nhỏ và toàn phần. Quy luật tương tự cũng áp dụng với các bài đánh giá đặc tả và tích hợp. Trong khi các bài tổng quan đặc tả tập trung vào phương pháp luận, phát hiện khoa học, và hướng phân tích của từng nghiên cứu, thì các bài tích hợp lại cố gắng tìm ra các ý tưởng và khái niệm chung từ những tài liệu đã qua đánh giá.

Điểm khác biệt trên cũng tương đồng với trường hợp của tổng quan tường thuật (narrative review) và hệ thống (systematic review): trong khi các đánh giá tường thuật thường là định tính, thì đánh giá hệ thống lại tiến hành kiểm tra một giả thuyết dựa trên các bằng chứng đã được công bố, thu thập bằng cách sử dụng các giao thức định sẵn để để giảm thiểu nguy cơ thiên vị.

Khi các bài tổng quan hệ thống phân tích các kết quả định lượng một cách định lượng, chúng trở thành các phân tích tổng hợp. Có thể thấy, việc lựa chọn giữa các loại tổng quan khác nhau phải được thực hiện theo từng trường hợp, không chỉ phụ thuộc vào bản chất của nguồn tài liệu và ưu tiên của (các) tạp chí chủ chốt, mà còn phụ thuộc vào thời gian có sẵn để viết đánh giá và số lượng đồng tác giả.

Bí quyết 5: Giới hạn trọng tâm, nhưng mở rộng lĩnh vực nghiên cứu

Hãy giới hạn trọng tâm của bài viết dù bạn có viết một bài tổng quan nhỏ hay lớn. Bổ sung quá nhiều tài liệu sẽ dẫn đến những bài tổng quan ôm đồm. Tuy nhiên, việc giới hạn trọng tâm của bài tổng quan có thể gây nhiều khó khăn đối với các những đánh giá đa ngành có mục đích thu hẹp khoảng cách giữa nhiều lĩnh vực. Ví dụ, nếu bạn viết một bài tổng quan về việc sử dụng các tiếp cận dịch tễ học trong mô phỏng quá trình truyền bá ý tưởng, bạn rất có thể có sẽ sử dụng nguồn tài liệu từ từng “lĩnh vực mẹ,” như dịch tễ học và khuếch tán văn hóa. Điều này là cần thiết ở một mức độ nhất định, nhưng trong trường hợp trên, việc giới hạn trọng tâm sẽ giúp bài tổng quan chỉ xử lý chi tiết các nghiên cứu nằm ở ranh giới giữa dịch tễ học và khuếch tán ý tưởng.

Tuy yêu cầu về trọng tâm là phần quan trọng của một bài tổng quan thành công, nó phải được cân bằng với nhu cầu mở rộng đối tượng nghiên cứu. Bạn có thể đạt được mục đích trên bằng việc thảo luận sâu hơn về các ứng dụng của chủ đề tổng quan vào nhiều lĩnh vực khác nhau. 

Nhật Quang dịch

Nguồn:

Pautasso, M. (2013). Ten simple rules for writing a literature reviewPLoS computational biology9(7), e1003149.

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn