fbpx

CĂNG THẲNG GIỮA MỸ VÀ TRUNG QUỐC TIẾP DIỄN KÉO THEO GIỚI HỌC THUẬT

Gần một thập kỉ qua, căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng leo thang. Chính quyền Obama, cùng với chính sách xoay trục về châu Á nổi tiếng, đã gặp nhiều vấn đề liên quan tới đòi hỏi về quyền lãnh thổ và các vi phạm về sở hữu trí tuệ của Bắc Kinh. Chính quyền Obama đã cố gắng để tạo ra những khối đồng minh kinh tế rộng lớn nhằm loại trừ Trung Quốc một cách trực diện. Chính quyền của Trump đóng vai trò chủ chốt trong việc gia tăng những căng thẳng này qua việc khơi dậy một cuộc chiến tranh kinh tế và đổ lỗi cho Trung Quốc về đại dịch COVID-19, khi mà chính Trump không hề bày tỏ sự ngưỡng mộ với Chủ Tịch Tập Cận Bình.

Trong lúc ấy, một vài chính sách của Trung Quốc đã khiến cộng đồng quốc tế phải phẫn nộ, cụ thể là cách Trung Quốc đối xử với cộng đồng dân tộc thiểu số Duy Ngô Nhĩ và sự tăng cường giám sát người dân. Chính sách trỗi dậy của Trung Quốc, bao gồm dự án Vành đai và con đường, đã khiến một vài người dự đoán sự xuất hiện của các chính sách gây căng thẳng. Cả hai quốc gia không chỉ hợp tác sâu rộng mà còn cạnh tranh với nhau về kinh tế.

Sự thay đổi quyền lực gần đây ở Mỹ đã mở ra những cơ hội mới cho việc thay đổi mối quan hệ với Trung Quốc. Một số thành phần thuộc phe bảo thủ cho rằng chính quyền mới đã quá thân thiện với Bắc Kinh. Tuy vậy, có vẻ như Biden đang tiếp nối thái độ chống Trung Quốc. Ông duy trì chính sách của Trump nhắm vào các công ty công nghệ của Trung Quốc. Biden kêu gọi các doanh nghiệp tìm kiếm lại các nguồn cung thiết yếu ngoài Trung Quốc hoặc không chịu ảnh hưởng của Trung Quốc. Bản tóm tắt chính thức của Nhà Trắng khi Biden nhậm chức tổng thống nhấn mạnh:

“Tổng thống Biden khẳng định rằng ưu tiên của mình là bảo vệ sự an toàn, sung túc, sức khỏe, và lối sống của người dân Hoa Kì, đồng thời gìn giữ khu vực châu Á-Thái Bình Dương tự do và rộng mở. Tổng thống Biden bày tỏ quan ngại về các hoạt động kinh tế mang tính ép buộc và thiếu công bằng của Bắc Kinh, cuộc đàn áp ở Hồng Kông, sự xâm phạm nhân quyền ở Tân Cương, và sự gia tăng các hành vi công kích ngày càng gia tăng trong khu vực, bao gồm các hành động hướng tới Đài Loan. Lãnh đạo hai nước đã chia sẻ quan điểm về việc phòng chống dịch COVID-19 và các trở ngại chung của y tế thế giới, biến đổi khí hậu, và ngăn chặn chạy đua vũ khí.”

Về phần mình, báo China Daily miêu tả cách tiếp cận Trung Quốc của Biden mang hơi hướng của Trump.

Một vài lãnh đạo cấp tiến chủ chốt ủng hộ chiếc lược này. Nhóm khác cho rằng sự truy tố của chính phủ đối với người dân gốc Hoa có thể mang tính phân biệt chủng tộc. Phe bảo thủ, như đã nói ở trên, cho rằng Biden đã quá nhu nhược trước Trung Quốc. Một người đảng Cộng Hòa đề xuất luật để cắt giảm ngân sách liên bang cho các trường đại học và cao đẳng được cho là thân Trung. Về phía đảng Dân Chủ, Lãnh Đạo phe Đa Số tại Thượng Viện Schumer đang kêu gọi để tăng ngân sách cho Quỹ Khoa Học Quốc Gia nhằm trải rộng ra cả Thái Bình Dương, “ để tăng cường nghiên cứu ở những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, machine learning, robot học và chế tạo chíp bán dẫn để Mỹ có được tính cạnh tranh cao hơn về mặt kinh tế với Trung Quốc.”

Dự luật này, Schumer phát biểu trong buổi họp báo hàng tuần, sẽ “nhắm đến những ngành công nghiệp công nghệ cao chủ chốt và tạo ra những khoản đầu tư của người Mỹ. Điều này sẽ khiến chúng ta áp đảo Trung Quốc”

Điều này đưa chúng ta đến với giáo dục đại học. Nếu Tập và Biden tiếp tục dẫn dắt hai đất nước xung đột nhau, điều này sẽ có ý nghĩa gì với giới học thuật?

Trên góc độ thể chế, ta có thể thấy số lượng sinh viên Trung Quốc ở bậc đại học và sau đại học ở các trường đại học và cao đẳng Mỹ giảm xuống. Điều này có thể có những ảnh hưởng kinh tế nghiêm trọng khi Trung Quốc là nước dẫn đầu về lượng sinh viên quốc tế ở Mỹ. Số lượng các hợp tác nghiên cứu cũng có sự giảm xuống. Đầu ra nghiên cứu của mỗi quốc gia có thể bị ảnh hưởng do thiếu sự chung tay về năng lực trí tuệ. Thêm vào đó, các trường đại học sẽ mất đi những nhân tài ngoại quốc mà họ đang có, như Roger Schonfeld đã chỉ ra.

Chiến Tranh Lạnh cho chúng ta một vài bằng chứng lịch sử. Có những lúc cả hai quốc gia khuyến khích thực hiện các nghiên cứu về bên còn lại nhằm thu được các lợi ích chiến lược. Điều này có thể dẫn đến các giáo sư người Mỹ đang nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ, chính trị, kinh tế hoặc văn hóa Trung Quốc nhận được nhiều hỗ trợ hơn. Cũng có những lúc các chủ thể chính trị của Liên Xô và Mỹ nhìn nhận các sự quan tâm về mặt học thuật về nước còn lại là chống đối hoặc bất trung. 

Từ đó, ta dự đoán trước được thái độ tương tự trong thế kỉ 21. Thái độ bảo thủ như vậy có thể được nhìn thấy ở các hợp tác nghiên cứu quốc tế. Cũng giống như Moscow và Washington thường không ủng hộ các học giả và sinh viên làm việc với phía bên kia của Bức màn Sắt (Iron Curtain), chúng ta có thể thấy trở ngại tương tự trong thập kỉ tiếp theo.

Những lĩnh vực được cho là có vị trí chiến lược quan trọng nhận sẽ có khả năng cao bị giám sát và kiểm soát: Trí tuệ nhân tạo, robot học, In 3D, công nghệ nano, khoa học thần kinh và các ngành khác được coi là mũi nhọn của cuộc cách mạng khoa học 4.0. Các ngành liên quan có thể được tiếp cận với nhiều nguồn lực hơn, cũng như bị kiểm soát chặt chẽ hơn về mặt chính trị. Chuyện gì sẽ xảy ra với các tài nguyên giáo dục mở và các học bổng được tiếp cận miễn phí? Nếu một trường đại học xem xét kĩ lưỡng nguồn vốn và công khai chúng, như Karman Lucero đã gợi ý, việc này sẽ có những hiệu quả gì?

Tôi đã cho rằng đây là một tình trạng lưỡng cực, nhưng đặt trở ngại này vào bối cảnh toàn cầu cũng rất quan trọng. Đầu tiên, Trung Quốc và Mỹ có thể cạnh tranh với nhau thông qua đồng mình và các bên đại diện, như OBOR hoặc NATO, và tác động đến giới học thuật. Chính quyền theo hướng đa phương của Biden có thể xây dựng một khối đồng minh chống Trung Quốc giữa các nước dân chủ tự do. Khối đồng minh này có thể có ảnh hướng đến các công trình học thuật quốc tế, ví dụ như việc ngăn chặn một vài công trình hợp tác chung khỏi việc tham gia vào những cuộc thi quốc tế. 

Thứ hai, các nước khác, cùng với các trường đại học của họ, có thể đưa ra hành động tự chủ dựa trên cuộc đối đầu giữa Bắc Kinh và Washington. Chính Phủ Úc đã khuyến khích các nghiên cứu học thuật về Nam Cực với mục đích cạnh tranh với Trung Quốc trên châu lục này. Các quốc gia xung quanh hệ thống Vành Đai và Con Đường có thể sẽ cân nhắc tham gia vào hệ thống này và việc tham dự vào các nghiên cứu về Trung Quốc đang ngày càng gia tăng có thể chiếm một vị trí quan trọng trong các quyết định này. Giới học thuật và xuất bản ở Châu Âu sẽ nhìn nhận thế nào về Trung Quốc, là một đối tác kinh tế tiềm năng hay là một mối đe dọa chiến lược? Liệu xã hội có đặt áp lực lên giới học thuật địa phương với các cáo buộc về sự ủng hộ với các chính sách của Trung Quốc chống lại người Uighurs?

Tôi nghĩ rằng có rất nhiều khả năng căng thẳng giữa Trung Quốc và Mỹ có khả năng dịu đi, hoặc sẽ tiếp diễn nhưng sẽ có sự kết hợp giữa hợp tác và cạnh tranh, vì một lý do duy nhất: xử lý cuộc khủng hoảng môi trường. Có khả năng mỗi lãnh đạo sẽ nhìn nhận biến đổi khí hậu là sự đe dọa lớn nhất đến con người, và vấn đề này chỉ có thể được giải quyết bằng việc tăng cường hợp tác giữa hai bên. Nếu điều này xảy ra, chúng ta có thể thấy được các mối quan hệ giữa các giáo sư và sinh viên được thiết lập lại để tập trung vào các vấn đề của khí hậu: hải dương học, kĩ thuật dân dụng, khoa học Trái Đất, vân vân.

Những tháng gần đây đã cho chúng ta thấy một vài dấu hiệu nhỏ của những viễn cảnh có khả năng diễn ra. Bộ Tư Pháp Hoa Kì đã bắt giữ một giáo sư của MIT và một nhà nghiên cứu của trường đại học Florida vì không minh bạch quan hệ của mình với doanh nghiệp và chính quyền Trung Quốc. Một nhà nghiên cứu người Trung Quốc bị phán tội danh đánh cắp nghiên cứu của Mỹ. Vào tháng 12, một viên chức tư pháp đã tuyên bố rằng có 1000 nhà nghiên cứu người Trung Quốc đã rời Mỹ trong bối cảnh Bộ tư pháp đang tiến hành một cuộc điều tra cục diện về những tình nghi xung quanh hoạt động tình báo bí mật của các nhà nghiên cứu với nhà nước hoặc quân đội Trung Quốc. Liên Minh Châu Âu đã cho phép các nước thành viên loại trừ Trung Quốc khỏi những nghiên cứu quan trọng.

Nhìn chung, các yếu tố học thuật và địa chính trị đang nghiêng về kịch bản Trung Quốc và Mỹ sẽ cạnh tranh căng thẳng hơn. Nền giáo dục đại học của hai nước cũng như các nước khác đã và đang là một phần của bầu không khí ấy. Các khó khăn về mặt địa chính trị có thể có một tác động lớn đến giới học thuật cho đến hết thập kỉ này. 

Thái Hòa dịch

Nguồn: Bryan Alexander. February 28, 2021. US-China tensions continue and academia is very involved. Bryan Alexander.

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn