fbpx

CHUYỆN BÁO – XUẤT BẢN HOẶC LỤI TÀN

Xuất bản hoặc lụi tàn (Publish or Perish; PoP) là “thuật ngữ” khá nổi tiếng trong giới hàn lâm, và cũng là luật chơi tiêu chuẩn của ngành “công nghiệp hàn lâm” tại mọi ngõ ngách trên Trái đất. 

Bất cứ nền khoa học “trẻ” nào, muốn tiệm cận thế giới, muốn bắt tay với giới hàn lâm quốc tế như những người cộng sự ngang hàng, thì phải hiểu và chơi theo luật PoP (tối thiểu là trong tương lai gần). Xét cho kỳ cùng, nhiệm vụ cơ bản của người làm nghiên cứu là phải tìm ra những kiến thức mới, và có trách nhiệm truyền tải các kiến thức này đến rộng rãi cộng đồng nghiên cứu và đại chúng. Cũng bởi thế mà dù có dẫn theo những hệ lụy, PoP vẫn tồn tại do những tác động tích cực mà nó mang đến.

Tất nhiên, ta vẫn cần phải bàn luận nhiều về việc áp dụng luật chơi này như thế nào, và luật chơi cụ thể thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. PoP có sự khác biệt rất lớn giữa các lĩnh vực nghiên cứu, giữa các quốc gia hoặc ở những thời điểm khác nhau. Có khi số lượng được tôn thờ; có khi chất lượng mới là vấn đề; và đôi khi là phải cả hai.

Tranh: Joey Gudone/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Nếu có cơ hội tiếp xúc nhiều với các nghiên cứu viên người Trung Quốc, ta sẽ thấy luật chơi này đang thay đổi chóng mặt ở đất nước của họ. Chỉ 5 năm trước, một postdoc trong lĩnh vực mình làm được đánh giá là “ngôi sao” sẽ cần danh sách bài báo đã xuất bản (track record) ấn tượng (khoảng 3-5 bài mỗi năm), và có một bài đăng trên PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences; tạm dịch là Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ). Cơ hội cho các “ngôi sao” này để “thắng” các dự án tốt (và tăng thu nhập), hoặc giành được một ví trị trong hệ thống các chức danh Giáo sư ở các trường Đại học hàng đầu ở Trung Quốc là khá cao. Bây giờ, PNAS vẫn không tồi – nhưng để an toàn thì nên có bài báo nằm trong “dòng họ thuần chủng” của Nature hoặc Science (ví dụ Nature Climate Change hoặc Science Advances; các tạp chí affiliate như Scientific Reports không được tính). Luật chơi thay đổi nhanh như thế cũng do “dân số học thuật” của Trung Quốc “gia tăng cơ học” quá nhanh.

“…Có lẽ cần một cuộc cách mạng khoa học viễn tưởng lần thứ 7 mới hoàn toàn loại bỏ được PoP…”

PoP có lẽ sẽ còn tồn tại rất lâu. Đến bao giờ? Có lẽ cần một cuộc cách mạng khoa học viễn tưởng lần thứ 7 mới hoàn toàn loại bỏ được PoP. Đại loại là lúc loài người bắt đầu chinh phục các tinh cầu ngoài thái dương hệ; và khi bộ não con người được kết nối trực tiếp vào UWW (Universe Wide Web) để mọi ý tưởng đều có thể được truyền tải và xử lý với tốc độ ánh sáng.

Khi mệnh đề viễn tưởng trên chưa tồn tại, PoP sẽ còn tồn tại. Và tồn tại cùng với nó là các nhà xuất bản (NXB) học thuật. Vì những NXB làm thay các khoa học gia rất nhiều công đoạn trong quá trình chuyển tải kiến thức khoa học công nghệ đến rộng rãi cộng đồng nghiên cứu cũng như đại chúng. 

Nguyên nhân đến từ một thực tế đáng buồn: không nhiều (nếu không muốn nói là không có) nhà khoa học đủ thời gian, trình độ công nghệ, và nguồn lực để làm những điều mà các NXB lớn (ví dụ: Springer Nature) có thể làm. Vài điều những ông lớn này có thể làm là:

– Điều phối quá trình mời chuyên gia góp ý để kiểm định và làm mạnh hơn chất lượng khoa học của bài báo. Con số này có thể lên đến hàng chục nghìn bài mỗi năm cho những tạp chí đi theo mô hình “siêu tạp chí” (mega journal, ví dụ: Scientific Reports) hoặc “ngắn ngày”.

– Biên tập lại các câu cú “gần trời xa đất” của các nhà khoa học cho dễ hiểu hơn.

– Đôi khi là vẽ lại hình đẹp xuất sắc, bắt mắt độc giả hoặc dàn trang lung linh.

– Chạy quảng cáo trên Facebook và một số mạng xã hội về những nghiên cứu mới.

– Viết twitter cập nhật bài báo mới xuất bản cho 1,9 triệu followers.

– Gửi “thông báo về xuất bản mới” (article alerts) cho những nhà nghiên cứu khác.

– Đăng kèm nhiều bài đại chúng theo kiểu “Góc tuyển dụng”, “Góc dự án”, “Góc tư vấn tâm lý cho nghiên cứu viên trẻ” để thu hút độc giả.

– Lưu trữ lâu dài (gần như vĩnh viễn) các ấn bản (và dữ liệu đi kèm).

– Khai thác cơ sở ấn phẩm khổng lồ của họ để tìm ra chủ đề nghiên cứu thời thượng, để đánh giá nhà khoa học nào có tầm ảnh hưởng mạnh, đánh giá viện nghiên cứu nào là đang đi tiên phong trong lĩnh vực…

Mỗi lần nghĩ về mối quan hệ nhà khoa học – NXB, mình lại liên tưởng về người nông dân sản xuất quy mô nhỏ. Họ bán tại đồng sản phẩm cho thương lái, những người đứng giữa làm công việc thu gom, bảo quản, sơ chế, đóng gói và đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng hoặc các nhà sản xuất lớn. Đôi khi nguồn lợi thu về trong mỗi vụ mùa của bên trung gian còn lớn hơn người sản xuất. Có công bằng không? Có lẽ. Vì nếu không có thương lái chưa chắc những người làm ăn nhỏ đã bán hết được nông sản. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, mối quan hệ nông dân – thương lái vẫn tồn tại. Mối quan hệ nhà khoa học – nhà xuất bản cũng vậy.

Trên thế giới, cũng đã có nhiều người không hài lòng với mối quan hệ trên. Rất nhiều người đã đứng lên và gào lên “Đã quá đủ rồi!” Họ kêu gọi tẩy chay các ông lớn, ví dụ như Elsevier và Springer. Nhưng PoP – cùng những NXB – vẫn tồn tại theo mô hình này hoặc mô hình khác. 

Các quốc gia sinh sau đẻ muộn trong ngành “công nghiệp học thuật toàn cầu” như Úc và Trung Quốc lại càng quan tâm đến vấn đề PoP, thể hiện qua sự ưa chuộng hình thức đào tạo Tiến sỹ theo Xuất bản. Nếu chúng ta đừng dừng mắt tại lãnh thổ hình chữ S, sẽ thấy có bóng dáng của PoP ở nhiều quốc gia ở quanh ta. Có thể là qua sự gia tăng đầu tư vào khoa học của chính phủ gắn liền với sự tăng trưởng vượt bậc của lượng báo xuất bản, hoặc sự bùng nổ của lượng xuất bản OA.

Dù nhìn từ góc tích cực hay tiêu cực, PoP cũng là một luật chơi mà những người trong nghề cần hiểu và cần tham gia trong bối cảnh hiện nay.

Đỗ Xuân Hồng

TS. Đỗ Xuân Hồng hiện đang công tác tại Khoa Môi trường và Tài nguyên, Đại học Nông Lâm Tp. Hồ Chí Minh, và đang là nghiên cứu sinh Sau Tiến sỹ (2019 – 2021) tại Khoa Môi trường và Phát triển Bền vững, Đại học Michigan – Ann Arbor (Mỹ). Trước đó, TS. Hồng thực hiện Nghiên cứu sinh tại Đại học Adelaide (Úc; 2015-2019), nhận bằng Thạc sỹ Kỹ thuật Môi trường tại Đại học Bách khoa Tp. HCM (2011-2013), và bằng Kỹ sư Quản lý Môi trường tại Đại học Nông Lâm Tp. HCM (2005-2009)

Đăng ký Nhận bản tin

error: Content is protected !!