fbpx

DẤU VẾT CỦA CÁC TẠP CHÍ BỊ SCOPUS “KHAI TRỪ”

Số lượng trích dẫn của các bài báo công bố trên các tạp chí bị loại khỏi danh mục Scopus tiếp tục tăng mặc cho các quan ngại về chất lượng

Scopus là cơ sở dữ liệu thư mục lượng uy tín được thành lập bởi công ty Elsevier vào năm 2004. Scopus cung cấp các chỉ số mà nhiều đơn vị chức năng có thể sử dụng để xếp hạng các tạp chí và đánh giá hồ sơ xuất bản của các học giả khi tuyển dụng hoặc cung cấp tài trợ.

Các tạp chí được chỉ mục trong Scopus đều được đánh giá định kỳ bởi Hội đồng Cố vấn và Chọn lọc Nội dung (Content Selection and Advisory Board – CSBA). Hội đồng này bao gồm các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và thủ thư, phân chia thành 17 người đứng đầu các lĩnh vực. Một tạp chí trong danh mục Scopus luôn có thể bị đưa vào danh sách đánh giá lại bởi CSAB nếu như một khiếu nại chính thức được đưa ra. Lý do một tạp chí bị khiếu nại thường là do có các nghi ngờ về chất lượng của quá trình biên tập.

Danh sách các tạp chí bị loại thường được cập nhật khoảng 3-6 tháng một lần tại đây (mục discontinued sources from SCOPUS ở cuối trang web). Tuy vậy, các bài báo đã được công bố trên tạp chí này thì không bị loại khỏi cơ sở dữ liệu Scopus, vì thế, người đọc vẫn có thể truy cập, đọc và trích dẫn bài báo. Tình trạng này có thể thúc đẩy các hành vi “săn mồi” của các tạp chí và các nhà xuất bản kém chất lượng.

Để có những dẫn chứng rõ ràng về việc các bài báo thuộc các tạp chí bị loại khỏi danh mục Scopus tiếp tục được trích dẫn như thế nào, nhóm nghiên cứu với tác giả chính là Andrea Cortegiani đã tiến hành phân tích các tạp chí thuộc danh sách bị loại cập nhật vào tháng Bảy năm 2019. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí F1000Research (CiteScore = 2.36) vào tháng 8 năm 2020.

Các tác giả chỉ lựa chọn phân tích những tạp chí bị loại bởi những nghi ngờ về chất lượng biên tập (publication concern) và có thể thu thập được các dữ liệu liên quan vào thời điểm nhóm tác giả tiến hành nghiên cứu. Từ đó, 317 tạp chí trong số 348 tạp chí bị ngừng chỉ mục đã được lựa chọn. 

Các dữ liệu được thu thập bao gồm: tên tạp chí; tên và quốc gia của nhà xuất bản; số năm tạp chí nằm trong danh mục Scopus; năm bị ngừng chỉ mục; các lĩnh vực chính (subject areas) và các lĩnh vực hẹp (sub-subject areas); Impact Factor (IF); CiteScore; xếp hạng tạp chí theo SCImago (SCImago Journal Rank – SJR); tác động chuẩn hóa nguồn trên mỗi bài (Source Normalized Impact per Paper – SNIP); xếp hạng quartile cao nhất trên SCImago; chỉ mục của ít nhất một bài báo trong PubMed, Web Of Science và DOAJ; sự xuất hiện trong Danh sách Beall phiên bản cập nhật; tổng số bài báo xuất bản và tổng số lượng trích dẫn. Các dữ liệu này được phân tích dựa trên hai giai đoạn: giai đoạn trước khi tạp chí bị loại khỏi danh mục Scopus – tức là tính từ khi tạp chí bắt đầu được chỉ mục cho tới khi bị loại, và giai đoạn sau khi bị loại – tính từ năm bị loại cho tới năm 2020. 

Kết quả nghiên cứu nhận thấy rằng, sau khi một tạp chí bị loại khỏi danh mục Scopus, các bài báo của tạp chí này vẫn tiếp tục được trích dẫn, thậm chí là với số lượng cao hơn đáng kể so với giai đoạn tạp chí vẫn còn trong danh mục. Lý do là bởi mặc dù Scopus có đưa ra các cảnh báo về tạp chí bị loại ở trang thông tin chính thức của mình, thì người đọc thường ít khi truy cập vào các thông tin chi tiết về tạp chí mà chỉ tập trung vào nội dung của bài nghiên cứu. Tình trạng này dẫn tới hai nguy cơ: thứ nhất, các tài liệu kém chất lượng vẫn tiếp tục được tham khảo, sử dụng bởi các học giả và độc giả liên quan; thứ hai, chỉ số trích dẫn của các tác giả đăng bài trên các tạp chí bị loại vô tình được nâng cao một cách dễ dàng, gây ảnh hưởng tới quá trình xét duyệt hồ sơ nghiên cứu của các đơn vị nghiên cứu và tài trợ. 

Hình: Các tạp chí ma làm thổi phồng chỉ số của các tác giả, nâng chúng lên một cách dễ dàng và không tự nhiên (minh họa tác giả sử dụng trong bài báo gốc)

Đáng lo ngại hơn là phần lớn các tạp chí bị loại nằm trong các danh sách tạp chí săn mồi. Cụ thể, 22% (72/317) nằm trong danh sách đen của Cabell, 9% (29/317) hiện đang được đánh giá và có tiềm năng “ghi danh” trong danh sách đó. Có 243 trường hợp, hoặc là nhà xuất bản của các tạp chí này nằm trong danh sách nhà xuất bản săn mồi phiên bản cập nhật của Beall, hoặc là tạp chí đó nằm trong các danh sách tạp chí kém chất lượng tương tự. 

Phần lớn các tạp chí này nhận mình là tạp chí truy cập mở, tuy vậy chỉ có 6 tạp chí được chỉ mục trong danh mục DOAJ. Có 61 tạp chí đã từng nằm trong danh mục này nhưng bị loại bởi các lý do “có các thực hành biên tập đáng nghi từ nhà xuất bản”, “không tuân thủ theo các thực hành chuẩn mực nhất” và có 1 trường hợp “không có thông tin hay giấy phép về truy cập mở”. Việc lợi dụng mô hình xuất bản truy cập mở đã được chứng minh là đi đôi với sự lệch lạc trong thực hành biên tập và hướng đến tư lợi thông qua khai thác các học giả trẻ hoặc đến từ các đất nước kém/đang phát triển. 

Nhóm tác giả đưa ra một số gợi ý để hạn chế các hệ quả không mong muốn trên. Trong đó, cách thức có thể tiến hành ngay đó là gắn cảnh báo ở các bài báo thuộc các tạp chí bị loại. Cảnh báo này cần ghi chú rõ về thời điểm và nguyên nhân tạp chí đó bị loại khỏi danh mục. Nhóm tác giả cũng khuyến nghị Scopus thiết lập các tiêu chuẩn cho việc xóa các tạp chí này khỏi các cơ sở dữ liệu công cộng, hay ít nhất là ngừng theo dõi các trích dẫn từ chúng. Việc này cần được cân nhắc tùy theo từng trường hợp, CSAB cần đánh giá kỹ lưỡng các ảnh hưởng nguy cơ sau khi xóa bỏ và cân nhắc những sai lầm có thể xảy ra. 

Xét ở cấp độ nhà nghiên cứu, có thể cần xây dựng hai loại chỉ số riêng: một chỉ số trích dẫn chung và một chỉ số không bao gồm các trích dẫn đến từ các bài báo thuộc các tạp chí bị loại. Nhìn chung, các phương thức giải quyết đều cần chú ý để không gây hại tới các tác giả có các bài báo chất lượng nhưng vô tình công bố trên các tạp chí này.  

Nghiên cứu này còn một số hạn chế bao gồm thiếu các so sánh với các tạp chí không bị loại; lựa chọn ngày bắt đầu giai đoạn “sau khi bị loại” là ngày 1 tháng 1 các năm, dẫn tới khả năng số lượng trích dẫn tính trong giai đoạn này bị tính toán cao lên so với thực tế; và chưa nêu rõ chi tiết lý do bị loại của các tạp chí. Dù vậy, nghiên cứu đã nêu ra được một nghịch lý đáng chú ý về thực tiễn  xuất bản học thuật, qua đó cảnh báo giới hàn lâm để đưa ra các phương án xử lý kịp thời. 

Linh Chi

Chi tiết nghiên cứu: Cortegiani, A., Ippolito, M., Ingoglia, G., Manca, A., Cugusi, L., Severin, A., … & Giarratano, A. (2020). Citations and metrics of journals discontinued from Scopus for publication concerns: the GhoS(t)copus Project. F1000Research, 9.

Đăng ký Nhận bản tin

Bài viết liên quan

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn