fbpx

LÀN SÓNG NGHIÊN CỨU VỀ COVID ĐÃ LÀM THAY ĐỔI VIỆC XUẤT BẢN HỌC THUẬT NHƯ THẾ NÀO?

Các nghiên cứu về virus corona đã càn quét các trang web và tạp chí trong năm nay. Nó đã thay đổi cách thức và những gì các nhà khoa học nghiên cứu, một phân tích của Nature nhận định.

Một làn sóng mới!

Trong năm 2020, có khoảng 4% các nghiên cứu trên thế giới tập trung vào chủ đề COVID-19. Ngoài ra cũng có một sự gia tăng đáng kể đối với tất cả nghiên cứu được nộp cho các tạp chí thuộc mọi lĩnh vực trong 2020. Điều này có thể là do các nhà nghiên cứu dành nhiều thời gian ở nhà, từ đó có thể tập trung vào việc viết nghiên cứu hơn.

Một phân tích cho thấy chỉ riêng số bài gửi đến các tạp chí của nhà xuất bản Elsevier đã tăng khoảng 270.000 (58%) trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 5 khi so sánh với cùng kỳ năm 2019. Mức tăng thậm chí còn cao hơn đối với các chuyên mục sức khỏe và y tế với mức khổng lồ 92%.

Các nhà khoa học đã xuất bản hơn 100.000 bài báo về đại dịch COVID vào năm 2020. Theo thống kê, số lượng thậm chí có thể đã vượt qua 200.000 bài báo tính đến đầu tháng 12 (sự ước tính khác nhau tùy thuộc vào cụm từ tìm kiếm, phạm vi cơ sở dữ liệu và định nghĩa của một bài báo khoa học.) Hơn 4% bài báo được liệt kê trong cơ sở dữ liệu Dimension năm nay có liên quan đến COVID và khoảng 6% trong số đó được lập chỉ mục trong PubMed, chủ yếu là về khoa học sự sống.

Tranh: Joey Guidone/Behance | CC 4.0 NY-NC-ND

Từ sức khỏe y tế đến sức khỏe tâm thần

Một công ty phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) ở San Francisco, California đã thực hiện phân tích về các chủ đề của các bài báo được lập chỉ mục PubMed của Primrer. Kết quả phân tích cho thấy rằng lúc đầu, các bài báo về COVID-19 (và các ấn phẩm tiền xuất bản) tập trung vào sự lây lan của dịch bệnh, tiên lượng của những người nhập viện, chẩn đoán và xét nghiệm. Tuy nhiên, những nghiên cứu này hầu như chậm lại sau tháng 5 và ngày càng có nhiều sự quan tâm đến nghiên cứu sức khỏe tâm thần.

Giục tốc ấn phẩm tiền xuất bản (Preprint)

Hơn 30.000 bài báo COVID-19 được xuất bản vào năm 2020 là các ấn phẩm tiền xuất bản (preprint) – từ 17% đến 30% tổng số bài báo nghiên cứu về COVID-19 (tùy thuộc vào cơ sở dữ liệu được tìm kiếm). Theo cơ sở dữ liệu Dimensions, một phần mười tổng số ấn phẩm tiền xuất bản trong năm nay là về COVID-19.

Hơn một nửa số ấn phẩm tiền xuất bản xuất hiện trên một trong ba trang web bao gồm medRxiv, SSRN và Research Square.

Hơn hai phần ba tổng số ấn phẩm tiền xuất bản được đăng trên medRxiv là về COVID-19. John Inglis, đồng sáng lập của medRxiv và bioRxiv, đồng thời là giám đốc điều hành của Cold Spring Harbour Laboratory Press ở New York, cho biết vào đầu tháng 12, gần một phần tư các ấn phẩm tiền xuất bản liên quan đến COVID của medRxiv đã được xuất bản trên các tạp chí.

Phản biện đồng nghiệp

Các tạp chí đổ xô lấy các bài báo về COVID-19 thông qua phản biện đồng nghiệp. Inglis cho biết các ấn phẩm tiền xuất bản của MedRxiv COVID-19 đã xuất hiện trên các tạp chí được phản biện đồng nghiệp sau thời gian xem xét trung bình là 72 ngày, nhanh gấp đôi so với các ấn phẩm tiền xuất bản về các chủ đề khác. Ông ghi nhận công lao của các biên tập viên tạp chí và nhà xuất bản vì đã thúc đẩy hệ thống phản biện đồng nghiệp của họ hoạt động nhanh hơn và các nhà khoa học đã đồng ý duyệt nhiều bài báo hơn bình thường.

Một nghiên cứu trên 11 tạp chí y khoa trong nửa đầu năm cho thấy rằng họ xuất bản các bài báo về coronavirus nhanh hơn nhiều so với bình thường, nhưng đổi lại, việc xuất bản các nghiên cứu về chủ đề khác lại chậm hơn.

Inglis nói: “Nhu cầu về tốc độ đã gây áp lực đáng kể lên các hệ thống phản biện đồng nghiệp điển hình khiến cho chúng sẽ khó duy trì”. Ông cũng cho rằng các ấn phẩm tiền xuất bản liên quan đến đại dịch COVID được xuất bản trong quý đầu tiên của năm 2020 xuất hiện trên các tạp chí nhanh hơn so với các ấn phẩm tiền xuất bản được xuất bản sau đó, đây có lẽ là bằng chứng về sự căng thẳng trong hệ thống. Có thể các sự kiện của năm nay sẽ tạo thêm động lực cho các cách thức mới để tiến hành phản biện đồng nghiệp sau khi các kết quả đã được phổ biến dưới dạng ấn phẩm tiền xuất bản.

Theo dấu chân COVID

Theo một phân tích về các bài báo đã xuất bản, những đóng góp mà các nhà khoa học đã thực hiện cho nỗ lực nghiên cứu dường như đã giúp theo dõi đường đi của vi rút trên khắp thế giới. Số lượng các bài báo về COVID-19 với các tác giả ở Trung Quốc đạt đỉnh vào đầu năm. Và khi virus di chuyển đến nước Ý, số lượng bài báo của các nhà khoa học ở đó cũng đã tăng lên.

Theo dữ liệu của Cai, Fry, & Wagner (2020)

Nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất

Một trong những bài báo đầu tiên về COVID-19 xuất hiện trong y văn (literature) là một công bố ngày 24 tháng 1 trên tạp chí The Lancet về 41 người nhập viện ở Vũ Hán, Trung Quốc. Đây là bài báo được trích dẫn nhiều nhất.

Ảnh chụp màn hình từ Scopus

Và ấn phẩm tiền xuất bản được trích dẫn nhiều nhất là một báo cáo ngày 16 tháng 3 từ các nhà khoa học tại Đại học Hoàng gia London. Nghiên cứu này ước tính việc phong tỏa và các biện pháp giãn cách khác có thể ngăn chặn hàng triệu ca tử vong. Ấn phẩm đã có ảnh hưởng đáng kể đến chính sách của Vương quốc Anh và được đưa tin trên toàn thế giới. Theo Altmetric (một công ty có trụ sở tại London chuyên theo dõi các chỉ số ngoài trích dẫn), ấn phẩm trên cũng là bài báo thu hút được nhiều bàn luận nhất trên mạng xã hội.

Một cuộc chơi không công bằng?

Làn sóng xuất bản mùa COVID cũng có kẻ thắng người thua. Mặc dù các nhà nghiên cứu gửi nhiều bài báo hơn cho các tạp chí so với năm ngoái, nhưng theo phân tích về hàng trăm nghìn bài báo được gửi đến các tạp chí Elsevier giữa tháng Hai và tháng Năm đã cho thấy rằng: trung bình, sự gia tăng số lượng bài được gửi từ các tác giả nữ vẫn đứng sau sự gia tăng số lượng bài được gửi từ các tác giả nam trên tất cả các lĩnh vực. Và các nghiên cứu bị phạt tập trung nhiều nhất vào nữ giới cao tuổi.

Tổng số lượng bản thảo nộp tới (biểu đồ A) và tỉ lệ bản thảo được chấp nhận (biểu đồ B) xét theo giới tính của các tác giả dựa trên dữ liệu của Elsevier. Nguồn: Squazzoni, Bravo, Grimaldo, Garcıa-Costa, Farjam & Mehmani (2020)

Flaminio Squazzoni, một nhà khoa học xã hội tại Đại học Milan, Ý, đồng tác giả phân tích ấn phẩm tiền xuất bản, cho biết điều này có thể là do phụ nữ gánh vác gánh nặng chăm sóc con cái và học tại nhà trong thời gian phong tỏa. Hiệu quả tương tự không được thấy trong phản biện đồng nghiệp, nơi nam giới và nữ giới nhận được và chấp nhận lời mời đánh giá các bài báo với tỷ lệ ngang nhau.

Squazzoni nói: “Đại dịch đã mang lại cơ hội đáng kinh ngạc cho các nhà nghiên cứu nhưng nó cũng là một cú sốc đối với hệ thống học thuật, với sự bùng nổ của các ấn phẩm và trích dẫn cho các bài báo COVID-19. Điều này đang bóp méo phần thưởng của khoa học. Chúng tôi cần đảm bảo những điều này được tính đến khi quảng bá và tuyển dụng trong những năm tới”.

COVID và những bê bối

Cũng có những vụ bê bối liên quan đến việc nghiên cứu, xuất bản. Một số bài báo nổi tiếng về COVID-19 đã bị rút lại, bao gồm cả các nghiên cứu dựa trên hồ sơ sức khỏe điện tử từ Surgisphere ở Chicago, Illinois đã bị nghi ngờ sau khi công ty cho biết sẽ không cho phép bất kỳ ai khác xem dữ liệu sức khỏe để kiểm tra. Theo trang web Retraction Watch, tổng cộng 15 ấn phẩm tiền xuất bản và 24 bài báo về COVID-19 đã bị thu hồi hoặc rút lại vào tháng 12 (ngoài ra năm bài báo khác đã được ‘tạm thời rút lại’; và thêm năm bài báo khác đang trong diện nghi vấn). Với khối lượng nghiên cứu về coronavirus, tỷ lệ đó tương đương với số lượng nghiên cứu nói chung.

Ivan Oransky, một nhà báo ở thành phố New York, người đồng sáng lập Retraction Watch, cho biết còn quá sớm để nói liệu các bài báo về COVID-19 có nhiều khả năng bị rút lại hơn khi so với những bài báo khác hay không. Thông thường, các biên tập viên phải mất ba năm để rút lại một bài báo, nhưng trong thời gian xảy ra đại dịch, việc đó chỉ mất vài tháng (một phần vì những bài báo này đang phải đối mặt với quá nhiều sự giám sát). Oransky cho rằng: “Sự rút bài là một đại diện cho sự chú ý hơn bất cứ điều gì khác”

Đức Huy dịch

Nguồn

Holly Else. (December 17, 2020). How a torrent of COVID science changed research publishing — in seven charts. Nature. 

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn