fbpx

NHẬN ĐỊNH BAN ĐẦU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA DANH SÁCH CẢNH BÁO TẠP CHÍ CỦA VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC TRUNG QUỐC

Vào ngày cuối cùng của năm 2020, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc lần đầu công bố Danh sách cảnh báo các Tạp chí Quốc tế (Early Warning List of International Journal). Mặc dù chỉ bao gồm 65 tạp chí, danh sách này chủ yếu nhằm vào các tạp chí truy cập mở (OA) mà thu hút một lượng lớn nội dung từ Trung Quốc. Nổi bật có IEEE Access, một số đầu báo do MDPI xuất bản và bốn tạp chí từ Hindawi. Ba tháng trôi qua kể từ khi danh sách được phát hành, để lại nhiều hiệu ứng rõ ràng trên lưu lượng xuất bản. Tiêu biểu là IEEE Access với doanh thu quý tồi tệ nhất kể từ đầu năm 2019. Các tạp chí thuộc MDPI bị liệt trong danh sách thì ngày càng nhận được ít nội dung từ Trung Quốc.

Trong khi châu Âu đẩy mạnh hệ thống truy cập mở với các sáng kiến ​​như Kế hoạch S, chính quyền Trung Quốc dường như đã chọn một hướng đi khác. Danh sách cảnh báo như nhắc nhở chúng ta rằng sự hợp tác toàn cầu giữa các nhà hoạch định chính sách dễ dẫn đến sự rạn nứt trong chính sách. Các nhà xuất bản quốc tế cố gắng tuân thủ các chính sách mâu thuẫn này có thể lâm vào tình cảnh tiến thoái lưỡng nan. 

Tranh: Tranh: Joey Guidone/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Ít tạp chí nhưng lại nhiều bài báo truy cập mở

Các tạp chí bị liệt trong danh sách cảnh báo chiếm 0.2%, một con số không đáng kể trong số 26.000 tạp chí được chỉ mục trong Scimago (sử dụng dữ liệu Scopus). Tuy nhiên, phần lớn trong số này là các tạp chí mở (43 trong số 65 tạp chí), quy mô lớn (40 tạp chí xuất bản hơn 1.000 bài báo trong năm 2020), và xuất bản rất nhiều bài báo từ Trung Quốc. Kết quả là, dựa trên số lượng năm 2020, các tạp chí này xuất bản tới 51 nghìn bài báo Trung Quốc và 43 nghìn bài báo Trung Quốc truy cập mở, chiếm 6% tổng số bài báo đến từ Trung Quốc và 22% tổng số bài báo truy cập mở đến từ Trung Quốc. Chỉ vậy thôi mà gần một phần tư lượng tài liệu Trung Quốc truy cập mở đã bị đe dọa.

Nhiều tiêu chí nên gộp thành một

Danh sách nêu ra các tiêu chí cho một tạp chí thuộc diện cảnh báo. Một số tiêu chí, chẳng hạn như số lượng bài báo bị rút (retracted papers) nhìn chung đều hướng vào tính nghiêm ngặt của ban biên tập và chất lượng tạp chí. Các tiêu chí khác, ví dụ như số lượt tự trích dẫn của một tạp chí, lại không hề mang tính xây dựng. Thêm vào đó, một số tiêu chí khác chẳng hạn như tỷ lệ loại bài và liệu tạp chí có tính phí APC hay không lại thể hiện những quan niệm lỗi thời về chất lượng tạp chí.

Nhìn chung, các tiêu chí này đều không có ý nghĩa lắm bởi trên thực tế, danh sách này nhắm đến các tạp chí quốc tế có lượng lớn nội dung truy cập mở từ Trung Quốc. Hiển nhiên trong số này sẽ bao gồm vài tiêu đề không mấy thiện cảm vẫn thường trực ở các danh sách cảnh báo khác như danh sách Beall. Tuy nhiên, điểm chung của các tạp chí này không phải là bản chất “ăn thịt” mà là khoản phí APC đáng kể thu được từ Trung Quốc.

Cấp độ cảnh báoSố tạp chíSố lượng bài báo toàn cầu (nghìn)Số lượng bài báo từ Trung Quốc (nghìn)Tỉ lệ bài báo từ Trung Quốc
Cao88451%
Trung bình28512651%
Thấp29842023%
Tổng651145035%
Bảng 1: Các tạp chí và đặc điểm nội dung xếp theo “mức độ cảnh báo”

Các tạp chí nằm trong danh sách được phân làm ba mức cảnh báo: thấp, trung bình hoặc cao. Theo Bảng 1, các tạp chí có mức cảnh báo trung bình hoặc cao tiếp nhận khoảng một nửa nội dung xuất bản từ các nhà nghiên cứu Trung Quốc.

MDPI, IEEE và Hindawi là những cái tên nổi bật

Danh sách cảnh báo gồm các tạp chí đến từ nhiều nhà xuất bản lớn. Nổi bật nhất là MDPI, IEEE và Hindawi, với 22 tạp chí từ MDPI, siêu tạp chí IEEE Access, và bốn đầu báo từ Hindawi. Tất cả các đầu báo của MDPI ngoại trừ một đều ở mức cảnh báo “thấp”. Trong khi đó, tạp chí IEEE Access và ba đầu báo của Hindawi ở mức cảnh báo “trung bình”.

Với việc MDPI xuất bản 166 nghìn bài báo vào năm 2020, danh sách này đe dọa tới khoảng 11% lượng ấn phẩm của MDPI (19 nghìn bài báo từ Trung Quốc). Về mặt tuyệt đối, chỉ phần nhỏ ấn phẩm của Hindawi đang bị đe dọa (5 nghìn bài báo). Tuy nhiên, về mặt tương đối, gần 20% ấn phẩm của tạp chí sẽ bị liên lụy (Hindawi đã xuất bản khoảng 25 nghìn bài báo vào năm 2020). Đối với tạp chí IEEE Access, tỉ lệ rủi ro trong việc này thậm chí còn cao hơn, khi mà vào năm 2020, IEEE Access lấy phần lớn nội dung từ Trung Quốc. 

Hầu hết các tạp chí của Hindawi, cũng như của Spandidos, chủ yếu dựa vào nội dung từ Trung Quốc, chiếm hơn 60% toàn bộ ấn phẩm năm 2019. Nhiều tạp chí từ các nhà xuất bản khác cũng lấy phần lớn nội dung của mình từ Trung Quốc. MDPI là trường hợp ngoại lệ duy nhất khi các đầu sách thuộc tạp chí này chỉ nhận dưới 30% nội dung từ Trung Quốc.

Nguyên nhân việc danh sách cảnh báo nhắm đến các tạp chí của MDPI nói chung có thể là do một lượng lớn nội dung từ Trung Quốc mà hãng này nhận được. Hoặc chỉ đơn giản là vì các tiêu chí khác, không liên quan đến chất lượng tạp chí và khối lượng ấn bản Trung Quốc của họ. Dù sao thì, 20 trong số 22 đầu báo của MDPI đều nằm ở top trên (Q1 và Q2) của bảng xếp hạng Clarivate’s JCR trong danh mục lĩnh vực tương ứng.

Tác động cho đến nay

Trong một bài đăng trước đây trên Scholarly Kitchen, tôi cho rằng siêu tạp chí là một công việc kinh doanh rủi ro. Kể cả khi những siêu tạp chí thành công, họ cũng sẽ phải trải qua một thời kỳ hỗn loạn và xuống dốc sau khi hệ số tác động suy giảm. Hệ số tác động của tạp chí IEEE Access đạt đỉnh điểm là 4.1 vào mùa hè năm 2019 và giảm xuống còn 3.7 vào mùa hè năm 2020, cản trở quá trình tăng trưởng ngoạn mục của tạp chí. Mặc dù lượng ấn phẩm không hoàn toàn sụt giảm, nhưng doanh số hai quý cuối năm 2020 vẫn thấp hơn năm trước.

Sau khi bị đưa vào danh sách cảnh báo, trong quý đầu tiên của năm 2021, tạp chí IEEE Access đã có doanh số hàng quý thấp nhất kể từ giữa năm 2019, đánh dấu mức giảm hàng năm là 24%. Đến tháng 3, con số này đã lên tới 34%.

Sự sụt giảm này bắt nguồn từ một cuộc di cư của các tác giả Trung Quốc, diễn ra sau khi hệ số tác động của tạp chí giảm xuống dưới 4.0 (các tác giả ở Trung Quốc rất chú trọng tới các biến động của hệ số tác động). Sau khi danh sách cảnh báo được công bố, tình hình còn trở nên tệ hơn. Điều thú vị là tạp chí này lại phát triển ở các khu vực khác (tăng trưởng 11% trong tháng 3 đối với các bài báo không có tác giả tại Trung Quốc so với mức giảm 60% đối với các bài báo có tác giả tại Trung Quốc). Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá mức và suy giảm ở Trung Quốc là tác nhân chính cho sự sụt giảm này.

Đồng cảnh ngộ với IEEE Access, các tạp chí thuộc MDPI trong danh sách cũng nhận được ít nội dung hơn từ Trung Quốc. Trái ngược với IEEE Access, danh mục đầu tư của MDPI được hoạch định tốt hơn để đối phó động thái này. Đó là vì (a) các tạp chí thuộc MDPI diện cảnh báo có ít ấn phẩm Trung Quốc hơn, (b) các tạp chí không nằm trong danh sách vẫn đang phát triển ở Trung Quốc và (c) tất cả các tạp chí đang phát triển mạnh mẽ ở các khu vực khác trên thế giới. Trong quý đầu tiên của năm 2021, MDPI tăng 50% mức hàng năm, mặc cho nội dung từ Trung Quốc của hãng giảm 8%. MDPI đang trên đà xuất bản hơn 200 nghìn bài báo mở vào năm 2020. Nhờ cách tiếp cận danh mục đầu tư và đa dạng hóa khu vực, MDPI phát triển mạnh mẽ trong khi các hãng khác chững lại.

Việc công bố danh sách cảnh báo vào ngày cuối cùng của năm 2020 lẽ ra đã ảnh hưởng đến việc nộp bài tạp chí vào tháng Giêng, tạo ra tác động từ từ lên ấn phẩm, tùy thuộc vào tốc độ xuất bản của từng tạp chí và nhà xuất bản. Tuy nhiên, tạp chí IEEE Access và MDPI lại xuất bản rất nhanh (IEEE Access thường xuất bản trong vòng 4-6 tuần kể từ khi gửi bài và MDPI là 35 ngày). Kết quả là ảnh hưởng của danh sách đã phản ánh ngay trong doanh thu quý 1 và quý 2 của họ. Ảnh hưởng này chỉ ngày càng trở nên rõ ràng hơn vào quý 2 đối với các tạp chí và nhà xuất bản khác.

Một động thái vô tình hay có chủ đích 

Mặc dù danh sách này tác động rõ ràng đến việc xuất bản các bài báo mở trên toàn cầu, nhưng động thái này là vô tình hay có chủ đích vẫn chưa được phân định rõ. Nếu đây là vô tình, họ đang mặc định bài báo mở là chất lượng kém. Còn nếu đây là một bước đi có chủ đích, Trung Quốc sẽ được hưởng lợi từ sự gia tăng nội dung mở từ các quốc gia khác và cắt giảm các khoản phí OA, APC phải trả. Các tổ chức Trung Quốc sẽ phải trả ít tiền hơn để đăng ký đọc nội dung nước ngoài và các tác giả gốc Trung Quốc sẽ được xuất bản miễn phí. Dù thế nào đi chăng nữa, Trung Quốc vẫn là bên được lợi. 

Một chi tiết nữa cần lưu ý là danh sách này không bao gồm bất kỳ đầu báo mở nào từ Trung Quốc mà có phần lớn nội dung đến từ các tác giả nội địa, càng củng cố thêm cho luận điểm rằng đây là một nước đi có chủ đích. 

Càng bối rối hơn khi trong thực tế, khoảng một nửa lực lượng lao động của MDPI là các nhân viên Trung Quốc hoạt động với tỷ suất lợi nhuận rất thấp. Điều này ngụ ý rằng Trung Quốc là nước hưởng lợi ròng từ các khoản thanh toán APC từ nhà xuất bản. Việc phá hoại MDPI có lẽ sẽ không đem lại lợi ích gì cho quốc gia này, mà chỉ phục vụ các đối thủ cạnh tranh. 

Đề xuất cho các nhà xuất bản nước ngoài và các nhà hoạch định chính sách 

Câu hỏi đặt ra cho các nhà xuất bản quốc tế và các nhà hoạch định chính sách là liệu việc chính quyền Trung Quốc tấn công vào ngành xuất bản truy cập mở hay xuất bản có thu phí có đang chạy theo xu hướng hay không. Các chính sách của năm ngoái đã đưa ra mức giới hạn của phí xuất bản là 20.000 RMB (khoảng 3.000 USD) và giới hạn các bài báo được tài trợ bởi quỹ Kế hoạch Khoa học và Công nghệ Quốc gia. Liệu danh sách cảnh báo có phải là kết quả quả chính sách này, đồng thời dẫn theo nhiều động thái chống việc thu phí APC khác? 

Hơn nữa, liệu Trung Quốc có nhân đà phát triển của hình thức truy cập mở quốc tế mà hạn chế chi phí xuất bản trong nước? Hay quốc gia này sẽ nhẹ tay hơn với các hạn chế đối với truy cập mở và phí xuất bản một khi lượng ấn phẩm quốc tế được cung cấp miễn phí ngày càng tăng nhờ các chính sách ủng hộ truy cập mở toàn cầu?

Trong trường hợp xấu nhất, đây có thể là sự khởi đầu của mối rạn nứt chính sách khu vực. Các nhà xuất bản quốc tế phải vật lộn để thích ứng với các chính sách của cả châu Âu và Trung Quốc. Bạn có muốn ‘biến đổi’ tạp chí của mình để phù hợp với các nhà tài trợ châu Âu hay bạn sẽ duy trì mô hình đăng ký trả phí để tránh lôi kéo sự giận dữ của các nhà tài trợ Trung Quốc?

Trong mọi trường hợp nào đi nữa, danh sách cảnh báo cho thấy thị trường Trung Quốc khá rủi ro. Các nguồn doanh thu có vẻ ổn định có thể bị đe dọa bất ngờ không một lời giải thích thỏa đáng. Việc phụ thuộc quá nhiều vào thị trường Trung Quốc không phải là một chiến lược dài hạn tốt. Các nhà xuất bản học thuật và nhà cung cấp thông tin giao dịch quá nhiều với thị trường Trung Quốc nên có kế hoạch đa dạng hóa các dòng doanh thu của họ.

Thu Phương lược dịch

Nguồn

Christos Petrou (April 14, 2021). Guest Post – An Early Look at the Impact of the Chinese Academy of Sciences Journals Warning List. The Scholarly Kitchen.

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn