fbpx

NHỮNG GÌ CHÚNG TA BIẾT VỀ THẾ GIỚI XUẤT BẢN PHẢN ÁNH NHỮNG BẤT BÌNH ĐẲNG MANG TÍNH TOÀN CẦU

Vào đầu thế kỉ XVI, một nghệ sĩ ẩn danh đã phát minh ra phiên bản cổ nhất được ghi lại của quả địa cầu, được biết đến dưới cái tên là “Lenox Globe”. Khi quả cầu này được tìm ra, Magellan thậm chí còn chưa định hình được trái đất. Quả cầu tượng trưng cho năng lực tưởng tượng của Châu Âu thời kì cận đại, nơi Châu Âu là trái tim của một thế giới tràn ngập những đại dương mênh mông, những mảnh đất chưa được khai phá và những mối hiểm nguy hoang dại. 

Những miền lãnh thổ chưa ai đặt chân tới với những nguy hiểm rình rập được gọi với cái tên HIC SVNT DRACONES (thuật ngữ Latin, mang ý nghĩa “Here be dragons” – tạm dịch: Mảnh đất của loài rồng), và Châu Á được chỉ định dưới cái tên này trong phiên bản cổ nhất của bản đồ thế giới (Hult–Lenox Globe).

Đó là một thế giới bao phủ bởi những điều chúng ta đều biết và hiểu rõ, những điều chúng ta đều biết nhưng chưa hiểu rõ, và những điều chúng ta không biết tới cả sự tồn tại lẫn ý nghĩa (“known knowns, known unknowns and unknown unknowns” hay còn được gọi là Rumsfeld’s Paradox – Nghịch lý Rumsfeld).  

Công việc định hình bức tranh toàn cảnh của ngành xuất bản khoa học toàn cầu cũng khá khó nhằn  tương tự như sự nỗ lực của các chuyên gia bản đồ học trước đây, bởi miền đất học thuật này vẫn khá hoang sơ và chưa được khám phá toàn diện. Nói một cách ngắn gọn, chúng ta không biết chính xác có bao nhiêu công bố của các học giả đang được xuất bản trên thế giới. 

Giống như các nhà nghiên cứu bản đồ giai đoạn cận đại , với sự xoay quanh trục văn minh Châu Âu và những vùng ngoại vi nguy hiểm chưa được khám phá, sự bất bình đẳng ăn sâu trong nền công nghiệp xuất bản khoa học cũng đã bị bình thường hoá tương tự. Các nhà nghiên cứu thường xuyên được cảnh báo về mối hiểm nguy trong cộng đồng học thuật, khi những nhà xuất bản bất tín (hay còn được gọi là “tạp chí săn mồi” – predatory publishers) lừa lọc những học giả vào cạm bẫy của xuất bản những bài báo sáo rỗng. Mặt khác, những quan điểm chỉ trích tạp chí săn mồi lại bao gồm những bình luận mang tính phân biệt chủng tộc, một lần nữa thể hiện sự thượng tôn của quyền lực/kiến thức khi mọi tạp chí không theo lối mòn, phá cách kiểu “khởi nghiệp” cũng bị tấn công với cáo buộc về tính giả mạo và bóc lột sức lao động của người viết.     

Một góc nhìn khác của sự so sánh bản đồ trực quan với ngành xuất bản là sự tập trung trong phân bố địa lý: thị trường xuất bản ngoài công việc chủ đạo là đăng tải bài báo khoa học còn ngầm nhấn mạnh các nước “trung tâm trọng tâm quyền lực” (powerful centres of gravity) và đương nhiên, các nước còn lại không nằm trong danh sách sẽ bị “thất lạc bên lề” bản đồ ngành xuất bản. 

Với ý tưởng như vậy, chúng tôi vẽ ra một bản thảo định vị toàn cảnh ngành công nghiệp xuất bản khoa học trên thế giới, mong muốn sẽ tìm ra hàm ý của những lãnh thổ chúng ta “chưa biết có tồn tại” trong việc nhận định lại kho tàng kiến thức chung của nhân loại. 

alt

“Bản đồ” xuất bản này minh hoạ các thiếu sót trong hiểu biết của chúng ta về những xuất bản không sử dụng tiếng Anh và sự mất cân bằng trong bức tranh toàn cảnh bởi những cơ sở dữ liệu chủ đạo như Web of ScienceScopus. Web of Science là cơ sở lâu đời và có tầm ảnh hưởng nhất trong nhận thức của chúng ta (“known knowns”), và điểm sáng trong đó là chỉ số tác động của tạp chí (Journal Impact Factor). Tuy vậy, những dữ liệu này chỉ tập hợp một số lượng nhỏ các bài báo được xuất bản, nhất là khi chúng ta tìm đến các xuất bản không sử dụng tiếng Anh. 

Khi chỉ dựa vào kho dữ liệu và các chỉ số bằng tiếng Anh, các học giả sẽ khó có thể tra cứu được các ấn phẩm không bằng tiếng Anh, đặc biệt khi công cụ họ sử dụng là Google với ngôn ngữ là tiếng Anh, và đương nhiên kết quả sẽ cho ra các tạp chí bằng tiếng Anh, dù các tạp chí này có thể nghiên cứu về các vùng miền và ngôn ngữ nằm ngoài tiếng phổ thông toàn cầu trên. Điều này dẫn tới một bức tranh toàn cảnh ngành xuất bản lãng quên những “lục địa chưa được biết tới”: những bài báo không được chỉ mục, những tạp chí không viết bằng ngôn ngữ tiếng Anh, và các tạp chí không truyền thống.  

Với nhận thức này, chúng ta đã tìm ra những điều “tưởng chừng đã biết mà chưa biết” (unknown knowns): những diễn ngôn học thuật xoay quanh việc xuất bản “săn mồi” đã chi phối mạnh mẽ tới những phỏng đoán và định kiến của chúng ta về bản đồ xuất bản thế giới. 

Thật khó để học kiến thức (learn), nhưng để bác bỏ những gì đã được học (unlearn) quả thực còn khó hơn!

Hà Bùi lược dịch

Nguồn: 

Kirsten Bell and David Mills. (October 12, 2020). What we know about the academic journal landscape reflects global inequalities. LSE Impact Blog. 

Đăng ký Nhận bản tin

Bài viết liên quan

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn