fbpx

PUBPEER: VÍ DỤ THÀNH CÔNG CHO MỘT NỀN TẢNG PHẢN BIỆN ĐỒNG NGHIỆP HẬU CÔNG BỐ

Giới thiệu

Pubpeer là một trang web nơi mọi người có thể để lại các bình luận về các bài báo khoa học sau khi chúng đã được xuất bản. Những bình luận này có thể được ẩn danh hoặc không tùy theo lựa chọn của người bình luận.

Website này được thành lập vào năm 2012 bởi nhà thần kinh học Brendon Stell cùng 2 người anh trai Richard và George Smith, với 2 cố vấn là Boris Barbour và Gabor Brasnjo. Tuy thành lập từ năm 2012, nhưng phải đến năm 2015, những founders và cố vấn này mới công khai danh tính.

Ý tưởng của Pubpeer được bắt nguồn từ một câu lạc bộ khoa học, nơi các sinh viên sẽ thảo luận về các nghiên cứu đã được công bố. Sau một thời gian, mọi người nhận ra lợi ích của việc thảo luận công khai và trực tiếp với các nhà nghiên cứu về các công trình của họ, kể cả sau khi chúng đã được công bố. Quy trình này đã có từ trước, được gọi là phản biện đồng nghiệp hậu công bố (post-publication peer review hay PPPR), đối nghịch với phản biện đồng nghiệp (peer-review) – vốn luôn là tiêu chuẩn đối với các nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, quy trình này trước đây kém hiệu quả bởi tình cồng kềnh, tồn thời gian và không công khai nội dung.

Tuy nhiên, nếu chỉ có vậy thì có nhiều tổ chức và website khác đã làm điều tương tự, mà tiêu biểu phải kể đến PubMed – Nguồn truy cập chính đối với các bài báo trong lĩnh vực y sinh. Dù vậy, nó đã dừng hoạt động vào năm 2018 với chỉ 6,000 trên tổng số 28,000 bài báo được bình luận. Yếu tố thực sự tạo ra sự khác biệt ở đây đó là Pubpeer cho phép để lại bình luận ẩn danh, thậm chí có thể không cần đăng nhập, lên các bài báo khoa học, trong khi không có một website PPPR nào đưa ra lựa chọn tương tự. Thậm chí mới đây, vào năm 2016, Pubpeer thậm chí đã tiếp tục nâng cao độ bảo mật đối với người bình luận bằng cách không lưu địa chỉ IP. Nếu khoan hãy bàn đến ý nghĩa của việc này, hay lý do cho sự hấp dẫn của nó, thì nó có vẻ đã “gãi đúng chỗ ngứa” của một phần lớn các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và những người quan tâm nói chung.   

Cách thức hoạt động

Trước hết, để tìm các bài nghiên cứu, mọi người chỉ cần điền các thông tin như tên, tên tác giả, năm công bố, … vào mục tìm kiếm. Kết quả trả ra, khác với mọi người tưởng, sẽ không phải là toàn bộ công bố mà chỉ bao gồm các thông tin định vị. Ở đây, mọi người có thể bình luận vào bên dưới. Các bình luận có thể được đề tên, ẩn danh hay thậm chí không cần đăng nhập. Thông tin sẽ hiển thị là Peer 1, 2, 3, … với trường hợp ẩn danh và Unregistered với trường hợp không đăng nhập. Pubpeer sẽ gửi email tới các tác giả khi công bố của họ nhận được bình luận, từ đó họ có thể vào trao đổi và phản biện một cách nhanh chóng và trực tiếp với người bình luận.

Dù các bình luận được đảm bảo về tính ẩn danh, Pubpeer vẫn có quy định rõ ràng về nội dung của các bình luận. Trong đó, website quy định các bình luận không được công kích cá nhân, có tính buộc tội hay đơn giản là trình bày quan điểm chủ quan. Các bình luận như vậy sẽ bị xóa bỏ, và việc giám sát được thực hiện bởi chính những người quản lý trang web khi trực tiếp phát hiện hoặc được báo cáo bởi cộng đồng của nó. 

Lợi ích

Như đã nói ở trên, việc có thể trao đổi trực tiếp và nhanh chóng với các tác giả của công bố có thể đem lại lợi ích rất lớn cho cả hai bên. Về phía người bình luận, họ có thể gia tăng được các kiến thức thực tế trong nghiên cứu, cải thiện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng trình bày lập luận, hoặc đơn giản là được giải đáp các thắc mắc một cách nhanh chóng và chính xác nhất. Tất cả điều những điều trên đều vô cùng giá trị, đặc biệt là đối với những sinh viên bậc đại học hay thạc sĩ, hay thậm chí là với các nghiên cứu sinh hay những người mới bước vào con đường nghiên cứu. Về phía các tác giả, dù không thể thay đổi một bài báo đã công bố, họ vẫn có thể rút ra được những kinh nghiệm và góc nhìn quý giá để phát triển các dự án trong tương lai.

Việc tự do tham gia bình luận và xem các bình luận cũng giúp môi trường học thuật “mở” hơn, tạo điều kiện cho việc bày tỏ và tiếp thu các ý kiến từ nhiều phía. Những người đọc thông thường có thể có cái nhìn rõ hơn về các nghiên cứu, trong khi những người trong giới học thuật có thể tìm thấy các quan điểm, ý tưởng thú vị hay thậm chí là sự hợp tác trong tương lai.

Việc có một cộng đồng mở và tự do bàn luận về các công bố cũng sẽ giúp phát hiện sớm các sai lầm trong nghiên cứu, đặc biệt là các sai lầm nghiêm trọng ảnh hưởng đến kết quả của các công bố này. Đối với riêng giới học thuật, các nghiên cứu trong tương lai, cùng với đó là sự nghiệp của các nhà nghiên cứu, có thể sẽ dựa hoàn toàn vào chất lượng của các công bố này. Ảnh hưởng của các nghiên cứu đến nhiều phương diện của xã hội thậm chí còn lớn hơn, từ quyết định tài trợ đến việc ban hành các chính sách, đặc biệt là suy nghĩ của mọi người. Chính vì vậy, việc có thể phát hiện sớm những nghiên cứu này là vô cùng quan trọng. 

Tranh: Augusto Zambonato/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Tranh cãi

Tuy định hướng của Pubpeer trong việc cải thiện môi trường học thuật là hoàn toàn phù hợp, vẫn có những tranh cãi về cách thức hoạt động của website này. Đặc biệt là khi những bình luận từ Pubpeer có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và sự nghiệp của các tác giả.

Vấn đề đáng tranh cãi nhất về Pubpeer, suy cho cùng, nằm ở tính chính xác và khách quan của những bình luận. Ở các đơn vị xuất bản chính thống, những yếu tố này đều phần nào có cơ sở khi được kiểm soát bởi một tổ chức và quy trình chặt chẽ. Tuy nhiên, đối với Pubpeer, những bình luận có thể đến từ bất cứ ai, thậm chí là không phải thuộc giới học thuật, và đồng thời cũng không được kiểm duyệt chặt chẽ như các đối với các tạp chí.

Điều này đặc biệt đáng quan tâm khi phần lớn các bình luận trên Pubpeer đều chủ yếu đi theo hướng chỉ trích và tiêu cực. Dù điều này là dễ hiểu, thậm chí là được khuyến khích trong giới học thuật, nó cần phải được kiểm soát nhằm đảm bảo tính khách quan và cơ sở lý luận. Đặc biệt là khi Pubpeer là một website mở, và mọi bình luận đều có thể được tiếp cận bởi bất kỳ ai, thì một bình luận “xấu”, chưa cần biết chất lượng của nó đến đâu, cũng có thể gây ảnh hưởng lớn đến tác giả.

Việc bình luận ẩn danh cũng là một điều rất đáng lưu tâm của Pubpeer. Một mặt, nó có thể khiến người bình luận tự tin hơn trong việc bày tỏ quan điểm do không phải lo lắng về hậu quả của việc bị lộ danh tính hay đơn giản là việc bị đánh giá. Tuy nhiên, điều này cũng tiềm ẩn nguy cơ cho các bình luận với chủ đích công kích cá nhân hoặc thiếu tính chuyên môn. Nó cũng có thể làm nảy sinh vấn đề về quyền sở hữu đối với các bình luận này, như trong trường hợp chúng được sử dụng với mục đích quảng cáo cho website, sử dụng như một nguồn tư liệu hay, như đã xảy ra, nảy sinh vấn đề pháp lý với tác giả hay tạp chí.

Nói tóm lại…

Trải qua gần 1 thập kỷ, từ một ý tưởng đơn giản của những sinh viên đam mê khoa học, Pubpeer đã  trở thành một cộng đồng tự do của giới học thuật nói chung và tất cả những ai quan tâm đến khoa học nói chung. Chỉ với cách thức hoạt động đơn giản, nó vẫn đang không ngừng được cải thiện để hướng đến sự minh bạch và an toàn cho mọi thành viên. Và mặc dù vẫn còn những tranh cãi, song cũng không thể phủ nhận những giá trị mà Pubpeer đã mang lại cho không chỉ giới học thuật mà còn toàn xã hội.

Minh Vũ tổng hợp

Tài liệu tham khảo 

Dan Bolnick. (August 31, 2020). PubPeer and ongoing evaluation of past published papers. comments.amnat.org

Elisabeth Bik. (July 16, 2019). PubPeer – a website to comment on scientific papers. Science Integrity Digest

Roger Watson. (January 20, 2016). PubPeer: Never Heard of It? You Have Now. Naepub

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn