fbpx

THÂY MA CỦA THẾ GIỚI KHOA HỌC: ẢNH HƯỞNG CỦA NHỮNG BÀI BÁO BỊ RÚT

Đóng vai trò như một cục tẩy trong xuất bản học thuật, việc rút lại một bài báo chính là đang bác bỏ độ hiệu lực của kết quả nghiên cứu đó, do nó phương pháp luận thiếu sót, diễn giải thiên lệch hoặc thậm chí là ngụy tạo dữ liệu. Thật không may, có vẻ như không dễ dàng như vậy để xóa một nghiên cứu đã được công bố khỏi ý thức khoa học tập thể. Một nghiên cứu bị rút lại đáng ra phải là quá khứ, nhưng giống như những thây ma của thế giới xuất bản khoa học, chúng được giữ lại bằng cách tiếp tục được trích dẫn.

Một nghiên cứu trên tạp chí Science đã phân tích các trích dẫn sau khi đã bị rút (post-retraction citations) của hai bài báo gây tranh cãi về COVID-19 ban đầu được xuất bản trên The Lancet và trên Tạp chí Y học New England. Vì cả hai nghiên cứu đều được liên kết với cùng một cơ sở dữ liệu đáng ngờ như nguồn dữ liệu thô của chúng, nên việc rút lại của chúng đã kéo theo một vụ bê bối trên phương tiện truyền thông rộng rãi.

Bất chấp tất cả sự chú ý mà các nghiên cứu này nhận được, các nhà nghiên cứu tại Science nhận thấy rằng chúng đã được trích dẫn hơn 100 lần để hỗ trợ cho các phát hiện khoa học khác mà không đề cập đến tình trạng đã rút lại của chúng. Những trích dẫn không chính xác này đã xuất hiện trên các tạp chí khoa học nổi tiếng nhất, chẳng hạn như PLOS ONE, Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia và Truyền thông Tự nhiên. Việc rút lại có vẻ không đạt được hiệu quả mong muốn. Trên thực tế, có vẻ như về lâu dài, việc rút lại không có bất kỳ ảnh hưởng nào đến số lượng trích dẫn mà một bài báo nhận được.

Cũng như việc truyền bá thông tin sai lệch và gây hại cho bệnh nhân, các nghiên cứu với những thiếu sót cũng có thể gây ra những hậu quả tiêu cực về xã hội và chính sách. Một nghiên cứu gần đây xem xét mẫu hình trích dẫn của một bài báo đã bị rút từ 11 năm trước vì gian lận nhận thấy rằng, 96% các bài báo trích dẫn nghiên cứu đó không hề nhắc tới việc bài này đã bị rút, và có 41% thậm chí còn mô tả lại chi tiết nghiên cứu. 

Tranh: Luisa Misseri/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Một bài báo khác được xuất bản gần đây trên Nature Communications cho rằng những người hướng dẫn là nữ giới trong giới học thuật có những tác động không tốt đối với sự nghiệp của người được hướng dẫn là nữ giới và tấn công các chính sách về sự đa dạng hiện tại trong giới học thuật. Sau sự phẫn nộ từ cả các nhà khoa học và công chúng, nghiên cứu đã bị rút lại ngay sau đó. Nghiên cứu đã thiếu cân nhắc đến sự phân biệt giới tính trong khoa học, cũng như có sự đánh đồng sai lầm giữa  đồng tác giả với người hướng dẫn, nó. Tuy nhiên, nếu việc rút lại không thể làm mất uy tín hoàn toàn của nghiên cứu, thì những nỗ lực đạt được bình đẳng giới cao hơn trong giới học thuật sẽ bị tổn hại.

Nguyên nhân sâu xa của vấn đề thường rất đơn giản: nhiều nhà khoa học thừa nhận đã ít nhất một lần sao chép các trích dẫn có liên quan từ một bài báo khác mà không đọc chúng, chỉ vì sự tiện lợi tuyệt đối. Hơn nữa, trong khi thông báo rút lại hiện có trên trang web của nhà xuất bản, nó thường không xuất hiện trên các nền tảng khác, chẳng hạn như PubMed, khiến tác giả tin rằng nghiên cứu này là hợp lệ.

Đây là một lỗ hổng lớn trong hệ thống. Chúng ta là những nhà khoa học, cống hiến cả cuộc đời của mình để chăm chỉ phân tích các cơ sở dữ liệu khổng lồ. Với một chi tiết quan trọng và rõ ràng như việc một nghiên cứu đã được rút lại, chúng ta không nên thiếu chú ý đến điều đó. Trong mỗi và mọi ấn phẩm, các hướng dẫn cho tác giả phải bao gồm rằng tác giả cần kiểm tra tất cả các trích dẫn để lưu ý khả năng bài báo đó đã bị rút.

Ngày nay có rất nhiều phần mềm trích dẫn để làm điều này một cách dễ dàng; chẳng hạn như Zotero, scite.ai và RedacTek cảnh báo người dùng về có hay không các bài báo bị rút  trong danh sách tài liệu tham khảo. Nhà xuất bản cũng có trách nhiệm kiểm tra những thông tin này. Cùng với việc kiểm tra kỹ danh sách tài liệu tham khảo sẽ được xuất bản, họ cũng nên đảm bảo rằng thông báo rút bài báo cần xuất hiện trên tất cả các nền tảng có bao gồm nghiên cứu đó.

Trên thực tế, có vẻ như về lâu dài, việc rút lại không có bất kỳ ảnh hưởng nào đến số lượng trích dẫn mà một bài báo nhận được.

Đức Huy dịch | Linh Chi biên tập

Nguồn: Retracting publications doesn’t stop them from influencing science. (2021, April 25). Salon.

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn