fbpx

MINH HỌA Y KHOA GIÚP KHOA HỌC TRỞ NÊN DỄ TIẾP CẬN HƠN BAO GIỜ HẾT

Bằng nhiều nghiên cứu chuyên sâu cùng việc sử dụng các đường nét và bảng phối màu bắt mắt, những hoạ sĩ minh hoạ đã biến những kết quả nghiên cứu y học phức tạp thành thông tin hữu ích và giúp người đọc dễ dàng tiếp nhận.

Jennifer Fairman là một hoạ sĩ minh họa y học, hiện đang làm việc với nhiều tổ chức như Viện Sức khoẻ Quốc gia Hoa Kỳ (National Institute of Health), Trường Đại học Y Harvard (Harvard Medical School) và Trường Đại học Sức khoẻ Cộng đồng Bloomberg của Johns Hopkins (Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health). Khi bắt đầu phác hoạ virus SARS-CoV-2, cô muốn hình minh hoạ này có thể dễ dàng tiếp cận hơn. “Khi nhìn vào virus này, bạn sẽ thấy nó thật đẹp. Cấu trúc hình học rất đẹp. Tôi muốn nhấn mạnh chỉ điều này thôi”. Cuối cùng, cô lựa chọn minh hoạ virus này bằng ba tông màu bắt mắt là xanh dương, xanh lá và tím.

Veronica Falconieri Hays, một hoạ sĩ minh hoạ đang làm việc cho những doanh nghiệp như Genentech và làm chuyên gia nghiên cứu tại Đại học Oxford, có hướng tiếp cận rất riêng khi thiết kế hình ảnh cho tạp chí Scientific American. Cô gắn những gai đặc trưng hình vương miện của loại virus này với màu cam rực rỡ, như một chiếc vương miện xung quanh mặt trời (corona nghĩa là vương miện; trong thiên văn học, corona là lớp hào quang bao ngoài Mặt trời). “Ý tưởng này chắc chắn chỉ là một quyết định mang tính nghệ thuật”, cô nói. 

Từ khi dịch Covid-19 bùng phát, những hoạ sĩ minh hoạ đã và đang làm việc không ngừng nghỉ để tạo ra những sản phẩm giúp các nhà khoa học và tất cả mọi người hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động của virus cũng như cách phòng chống dịch bệnh. Chúng ta có lẽ đã bắt gặp rất nhiều hình ảnh gốc của virus SARS-CoV-2, mô phỏng cách virus này phá hỏng phổi con người và các biểu đồ cấu trúc vách ngăn mũi và quy trình lấy dịch mũi để xét nghiệm dương tính với virus. Một số hình ảnh chuyên dùng để minh hoạ chi tiết sự tiến bộ của khoa học; số khác lại hướng tới việc giáo dục số đông. Tuy nhiên, đằng sau tất cả những hình vẽ này là những hoạ sĩ tài năng kết hợp chuyên môn khoa học với khả năng cảm thụ hội hoạ tinh tế. “Đây thực sự là một ngành “ẩn số”. Chúng ta nhìn thấy những sản phẩm này hằng ngày nhưng thường không nghĩ sâu về nó”, Fairman cho hay.  

Kể cả khi mọi người không nhận ra thì ngành minh hoạ y học đã trở nên phổ biến, với những hình ảnh xuất hiện trong tạp chí y học chuyên ngành, ngữ liệu sách giáo khoa, tờ rơi phổ biến về sức khoẻ cộng đồng và những phương tiện truyền thông hằng ngày như tạp chí hay báo. Jeff Day, một hoạ sĩ minh hoạ hiện đang giảng dạy tại Trường Đại học Y Johns Hopkins, chia sẻ, “Mọi người có thể hỏi, “Tại sao chúng ta không chụp ảnh cho đơn giản? Nhưng tôi nghĩ chúng ta có thể làm nhiều hơn với hình minh hoạ”. Hoạ sĩ minh hoạ có thể quyết định điều gì là quan trọng để thể hiện, hay chi tiết nào có thể gây ra rối tầm nhìn của độc giả. Hơn nữa, có những chi tiết quá nhỏ hoặc quá khó để chụp được rõ nét với một chiếc máy ảnh thông thường. Ví dụ, rất khó để chụp được hình ảnh mẫu tăm bông đi vào sâu trong vách ngăn mũi để lấy dịch tiết.    

Các hoạ sĩ minh hoạ sử dụng các công cụ nghệ thuật để sáng tạo những sản phẩm có ý nghĩa vượt tầm những bức hoạ chỉ đơn giản được cho là đẹp. Fairman khẳng định, “Nếu những bức vẽ không có tính giáo dục thì nó sẽ thật vô nghĩa”. Bằng cách vẽ khung một protein, một hệ thống hoặc sử dụng các tông màu sặc sỡ, tương phản, các hoạ sĩ minh hoạ dùng trực quan để kể chuyện. Những biểu đồ có thể hướng dẫn sinh viên y khoa cách mổ ruột thừa theo từng bước, hoặc có thể diễn tả nghiên cứu mới về cấu trúc protein gai của virus corona. Những năm gần đây, số lượng hoạ sĩ minh hoạ có thể sử dụng mô hình 3D và hoạt hình để thổi hồn cho những quy trình khoa học ngày một nhiều hơn.

Để kể những câu chuyện này cần rất nhiều nghiên cứu chuyên sâu, đặc biệt khi những hình ảnh này minh hoạ một phát minh mới mẻ. Falconieri Hays, người chuyên minh hoạ phân tử và tế bào, sẽ hợp tác với nhà nghiên cứu khoa học, khảo cứu tài liệu và tìm kiếm hàng ngàn bộ dữ liệu về cấu trúc protein trước khi có thể phác hoạ những bản thảo nghệ thuật. Với chủ đề như virus SARS-CoV-2, cô sẽ tổng hợp nghiên cứu từ các nhà sinh học cấu trúc và vi sinh vật học. Cô cho rằng nhiều khi các nhà khoa học độc lập chỉ nghiên cứu một khía cạnh của virus này, ví dụ như cấu trúc màng tế bào hoặc cơ chế nhân bản. Do đó, để nắm bắt toàn diện virus, cô sẽ phải xử lí thông tin thu thập từ nhiều nhóm nghiên cứu và nhiều hình ảnh lấy được từ công nghệ khác nhau như kính hiển vi điện tử hoặc tinh thể học tia X. “Những vật thể này nhỏ tới mức chúng ta phải phóng chiếu dựa trên nhiều cách đặc biệt, và không một mảnh đơn lẻ nào có thể đại diện cho bức tranh toàn cảnh. Tôi sẽ tham gia ráp lại tất cả các mảnh ghép này để mang lại một thể thống nhất toàn diện nhất có thể”. 

Dựa trên những nghiên cứu chuyên sâu, những hoạ sĩ có thể phát triển trí tưởng tượng nghệ thuật của họ. Họ sẽ giữ những màu sắc cố định như màu xanh dương cho ven, màu đỏ cho động mạch, nhưng đối với những cấu trúc vi sinh bên trong tế bào, hoạ sĩ có thể tuỳ ý biểu đạt, vì những cấu trúc này nhỏ hơn sóng truyền ánh sáng đi qua và do đó không có màu sắc cụ thể. Falconieri Hays chia sẻ rằng, “Điểm đặc biệt của phân tử là chúng quá nhỏ để có màu sắc riêng, nên tôi có thể lựa chọn màu tuỳ thích”. 

Hays cố gắng để minh hoạ với tính chính xác cao nhất có thể, nhưng theo cô “chính xác là một mục tiêu linh hoạt”. Ví dụ, sau khi cô hoàn thành việc minh hoạ cho virus SARS-CoV-2 cho tạp chí Scientific American vào giữa tháng Năm, các nhà khoa học lại phát hiện thêm một số đặc điểm mới của loại virus này. “Nếu tôi thực hiện minh hoạ lần nữa, hình ảnh này sẽ phản ánh bước đi mới của khoa học, giống như sự linh hoạt của gai protein và cấu trúc ARN-protein bên trong virus. Nghề minh hoạ y học và khoa học thật tuyệt vời, bởi khoa học không bao giờ có điểm dừng, theo đó nghề của tôi cũng không bao giờ hoàn tất”. 

Đôi lúc, những hoạ sĩ minh hoạ phải lựa chọn khi nào sẽ hi sinh tính chính xác khoa học cho việc diễn tả trực quan một cách dễ hiểu. Chẳng hạn, nếu hoạ sĩ muốn thể hiện cách virus SARS-CoV-2 gắn vào tế bào phổi, thâm nhập vào trong và thực hiện phân chia, họ sẽ cần lưu ý cách vẽ giúp độc giả hình dung rõ quá trình, đặc biệt là theo trình tự thời gian. Alan Hoofring, hoạ sĩ minh hoạ hàng đầu tại Viện Sức khoẻ Quốc gia Hoa Kỳ, đùa vui rằng, “Thực chất minh hoạ y học chỉ là đặt các mũi tên vào đúng vị trí mà thôi!” 

Đồng thời, việc cung cấp bao nhiêu thông tin vào một bức vẽ chủ yếu dựa vào đối tượng mà sản phẩm hướng tới. Một bức vẽ ADN không minh hoạ chính xác số lượng cặp bazơ có thể không chính xác về mặt khoa học, nhưng có thể là quá đủ để truyền tải kiến thức cơ bản tới một độc giả không phải chuyên gia ngành di truyền học. “Đây là vấn đề nhạy cảm thường xuyên bị đánh giá”, Joanne Muller, người đứng đầu Hiệp hội Minh hoạ Y học (Association of Medical Illustrators) nhận định, “Chúng tôi không muốn tạo ra một sản phẩm không đúng sự thật. Nhưng chúng tôi cũng không nhất thiết phải nói rõ từng chi tiết vì sẽ gây nhiễu thông tin”. 

Hình minh họa: Maya Peters Kostman/Innovative Genomics Institute | CC BY-NC-ND 4.0

Đương nhiên, chọn lọc thông tin và cung cấp thông tin sai lệch là hai việc hoàn toàn khác nhau. Trong thế giới của các hoạ sĩ minh hoạ, những lỗi sai phổ biến sau sẽ tạo ra nhiều bất cập: đôi khi não bộ bị đảo ngược, thân não và thùy trán hướng sai vị trí, hay khớp đầu gối và khớp khuỷu tay bị bẻ cong sai hướng. Và sự bất cập hàng đầu trong ngành là DNA bị bẻ sang trái thay vì phải. Những chi tiết này có vẻ nhỏ, nhưng khi những chủ đề khoa học như CRISPR, vắc xin hay Covid-19 được đẩy mạnh trên văn hoá đại chúng và chính trị, xã hội cần phải có quyền truy cập nguồn thông tin chính xác, dễ hiểu.

Thời điểm này quả là thú vị để thực hiện minh hoạ khoa học, bởi ngày càng nhiều khoa học phức tạp được đem đến gần gũi hơn với đời sống thường ngày”, Maya Kostman lên tiếng. Cô hiện đang thiết kế minh hoạ cho Viện Nghiên cứu Hệ gen học Sáng tạo tại Trường Đại học California, Berkeley. Lấy ví dụ về vắc xin Covid-19. Mọi người muốn hiểu cách vắc xin được chế tạo, nghiên cứu và thử nghiệm. Tuy nhiên, bản báo cáo từ Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ có thể là chưa đủ để thoả mãn công chúng bởi việc diễn giải khái niệm và số liệu trừu tượng, phức tạp sang ngôn ngữ thông thường là rất khó.

Khi thực hiện minh hoạ cho virus SARS-CoV-2, Kostman và cộng sự muốn kích thích sự tò mò của độc giả nhưng cũng muốn hạn chế nét vẽ hoạt hình làm giảm mức độ chân thật của loại virus này. Họ chọn sử dụng font chữ tròn để giảm tính cứng nhắc của khoa học, biến minh hoạ trở nên gần gũi hơn. “Mục đích chính là tăng cường sự quan tâm của mọi người tới cấu trúc sinh học của virus”. 

Trong bối cảnh đại dịch hoành hành, Fairman cảm thấy biết ơn bởi đây là cơ hội để được giải mã virus corona. Cô nhớ tới khoảng thời gian sau cuộc tấn công khủng bố 11 tháng 9, khi cô ngồi thừ ra và nhận thấy rằng những thiết kế và kĩ năng vẽ của mình là hoàn toàn vô dụng. “Giờ đây, khi chúng ta đang đối mặt với đại dịch cũng giống với cuộc khủng bố kia – hàng ngàn người đang phải bỏ mạng trong khi chúng ta ngồi nói chuyện – tôi lại cảm thấy bản thân mình có ích hơn bao giờ hết”. 

Phương Hà lược dịch

Nguồn

Sara Harrison. (December 29, 2020). In a Pandemic, Medical Illustrators Made Science Accessible. Wired 

error: Content is protected !!

Để lại thông tin để nhận tư vấn